Petraq KOTE – Lirika Vjeshte

7 Janar, 2011 at 07:24 (Petraq Kote, POEZI)

Petraq KOTE

Fier

Lirika Vjeshte

***

**

*

Papritur

Papritur – habitur duken pemët lakuriq

rrugët të mbushura gjithë baltë

O Zot!- klithim, – iku jeta.

ç’menduam!… paska qenë… sa pak!

Nuk mundëm të rishihnim as të dashurat

pa lotë t’u thoshim: Lamtumirë!

Pas baltës matanë pemëve të mardhura

oh, po duken dherat e ngrirë!…

Tiranë vjeshtë 2010

***

Balada e vjeshtës…

Ah kjo vjeshtë!…

Vjet më mori  fjalët që të thosha ty

dhe bulevardi i qytetit tim u bë shtyllë

këmbët e mia e dinë sa e gjatë është  kjo shtyllë!

Në majën e saj lidha fijet e shpresës por ti nuk u ktheve.

Këtë pranverë shtylla çeli lule,

fjalët që të thoja ty

këtë pranverë erdhi dhe një vashë në dashurinë time.

Dje këputi lule te shtylla

mi dhuroj mua

edhe fijet e shpresës i ka varur  në gjoks

me një medalion  vjeshte.

Tani më kujtohet

se ti mërziteshe sa herë  mbi çatinë e kështjellës sonë  të vjeshtës

ulej mjegulla e re.

Unë nuk shkruaj dot balada për vjeshtën

një zog i verdhë shkruan…

Fier, 8 nëntor 2010

***

Toka e nderit të mjaftueshëm

Varreza e ambicieve të mia
është në tokën e nderit të mjaftueshëm
…ku njerëzit e kanë jetën dashuri…

Tiranë, vjeshtë 2010

***

Mua s’ka kush më kthehet përveç mendjes…

E ç’të besoj tek ikjet!

Ti gjithmonë ikje ke patur e dashur

andej nga ikin erërat e ftohta

vetmia grunduar me hënë

dhe shikimi im i kaltër  qepur në xhaketën tënde prej mermeri të ujshëm.

Shikoje një herë shpinën në pasqyrë

ka sytë pikëllima aty

më vështron  nga vrima e lotit.

Sonte është zjarr në pyjet e zezë të reve

me urë në dorë vetëtima nuk ndalet së ndezuri drurë.

Ndalja jote  mbeti e vjetër në honin e zemrës…

Ai plepi i vetmuar që mbolli nëna ime  50 vjet më parë, jam unë

me dimrin komshi.

Natën vijnë sazet, qajnë, e shkojnë si ty

Lart  pyjet po shuhen

ndriçimi është gjëja e fundit që dielli mendon dhe bënë

ai digjet për ngrohje, nesër

e shkonë e fle në shtëpinë e vetë të verës

po ti ku fle?

Mua s’ka kush të më kthehet përveç mendjes…

Fier, vjeshtë 2010

***

Të gjitha ditët e mia tani janë pritje

Të dy lindëm nën  tavanin e fshatit SheqMarinas

këndonte pylli i nusërisë  së nënave tona, atëhere

shikonim hënën që na dukej si sisë

dhe  zgjatnim duart

me duart e zgjuara ti kape një zog, të hyri në gojë

dhe po këndoje

Unë nuk dija të kapja zogj atëhere

dhe qaja.

Të dashurova atë ditë që kishte humbur një hero

në fshatin tonë

për të cilin vajtonte nën pullazin e shtëpisë sime

ai  zogu që kape  ti ditën e lindjes

fëmija e komshiut me sy myzeqeje

më thoshte se ai zog nuk qan se humbi heroi

qan se të  iku ty e dashura…

të gjitha ditët e mia tani janë pritje.

Fier, vjeshtë 2010

***

… nën lëkurën e dritës

Mi more të gjitha ç’ndjeja për ty

dhe ike

më larg se dielli në solstitin e dimrit.

Mbeta përsëri fillim dashurie  nën lëkurën e dritës.

Ti nuk do të vish në verë

siç vjen djelli përsëri afër tokës!

Harrove?

Nga zjarri që digjje brenda vetes ngrohesha unë.

Tani ndihem dimër,

brinjën e anës tënde m’a shkund një erë pa emër.

Dikur isha i gjithi pranverë

qielli nuk më nxente kur e vishja

dallandyshet më ndihmonin të mos e gërrisja.

Herë, herë në qiell hynte një skifter

rrëmbente dallandyshe…

Por ty nuk të mori askush

të rrëmbeu liria.

Më tregojnë se të është ëndërruar dashuria jonë!

Ti, nuk e merr dot më  udhën e kthimit

sipër saj tani kanë mbirë gjurmë që ti i  harroje.

Shkoj unë, atje, çdo kohë

pres  një dhe e djeg në oxhakun e dimrit tim të uritur.

Kur të mbaroj së preri pylli i gjurmëve, do duket rruga

po atëhere ti do të jesh, e tretur!…

Ani, ti eja edhe e tretur!

Fier, dimër 2010

***

Pemëza e virgjërisë

Po unë përse e zhvesh me sy atë vajzë

veshur me trotuarë dhe bukuri

siç dimri po  zhvesh me duar një pjeshkë në kopështin e tij me ngrohje!

Ah, kjo kollë e vogël  mbiu si pemëz në buzët e saj!

Ja, peshkatarët erdhën

por detin e harruan të lodhur në bregun e rritur.

Çismet e tyre më kujtojnë shandanët e qirinjve

të ndezur

të cilët i shuanë vajza lakuriq në përvjetorin e parë të zjarrit

që ra në buzët e saj

dhe dogji pemëzën që s’ishte e kollës por e virgjërisë…

Fier, verë 2010

***

Ti do të vish

Ti do të vish

dhe unë po të pres me zogun tim të dashurisë

tek pema me gjethe nderi e pritjes!

Era pushoj

nuk po e përkund pemën si lamtumirat e dikurshme me dorë.

Shiu do të këputet nga litarët e reve të vjetra

dhe do të flas me tokën ca fjalë të mira për ne.

Do të vij edhe qielli

deri te porta e diellit…

Unë nuk di të luaj serenata

rosat e egra fëmijëria ime i kapte me lak

kripthet i ndillnin, ato…

Ti do të vish!

Tiranë,  19 nëntor 2010

***

Gozhdën e tradhëtisë e mbaj në dorë për bastun

Erdhi mëngjesi dhe shkoi në ditën e largët me kujtime,

shkeli hapin tim

nuk e di se nga ç’male dramash zbret ai i ftohur

por dhimbja mbeti prapa

mes dhëmbëve  të mi

arredimit të lashtë të fytyrës.

Pas pak dhe do të vij mbrëmja me dimër

unë e lëviza këmbën

e shtriva në krevat

nuk më pëlqen të kem dhimbje nate me shi.

Oh, një gozhdë sa kulmi i çatisë  m’u ngul në shpinë!

Kur zbrita në  rrugë  edhe qyteti çalonte

arrin tani

të më shkel gjithçka…

Gozhdën e tradhëtisë e mbaj në dorë  për bastun.

…  nuk i ndjej më dhimbjet

ato mbetën tek vizita ime e pamundur në pranverë.

Tiranë, 16 nëntor 2010

***

Ka një re, motër, nëna ime

ia kushtoj tezes sime V. Dumi Filka

Ka një re, motër, nëna ime.

Vjen çdo ditë tek qielli ujë i derdhur kove  mbi sipërfaqen e llustërt të çimentos

që rrethon pusin

takon nënën

seç  flasin ca fjalë që vetëm prifti i fshatit i di

dhe ajo qan e thahet…

Kur ishin të reja

aty vinte një uragan

është gjyshi më thoshin mua dhe në qiell dëgjoja një këngë të moçme shqipe,

gjëmonte.

Brez pas brezi kështu ndodh tek pusi i shtëpisë sime

vijnë  re, stuhi, uragane

bisedojnë me njerëzit

herën e fundit erdhi një yjnesh  aty dhe nuk donte të ikte nga qielli i pellgut

dhe pse uji u tha

ajo nuk është memece, nuk di shqip!

Nëna thotë se ka ngatërruar shtëpinë

por le të rrijë!

Fier, vjeshtë e tretë 2010

***

Por ti në gjumë përse e pret  lirinë…

Gjithmonë shkoja i fundit tek zhgënjimet

me sytë e të dashurës  më tradhëtare në sy

këndoja  këngën e  gjelbërimit

dhe pse të akullit më imponin,  aty!

Kufij të bardhë i caktoja natës

dallgë prej loti ngrija në sy

mbytja demonin e  shtërngatës

kurorëzoja arsyen, për ne të dy!

Por ti në gjumë përse e pret  lirinë,

kur para  meje  e pretendon?!

Fier, verë 2010

***

… rrjedhë e pafajë!…

Përse më kërkon tek gjurmët

o vashë,

një lumë tek më pret

nga brigjet i dalë si unë

me dimrat i dehur komplet

ti shkri

dhe do shohësh pastaj

si bashkë do jemi një rrjedhë e pafajë!…

Dimër 2009, Tiranë

***

Skenë

Më tregon fytyrën ky pellg sa Shqipëria  Natyrale

shiu elit s’resht  pikturon quka  në faqe e mia

po e kujtoj shpesh të kaluarën

kjo do të thotë se po plakem

tundet dhe një pemë e re nën erë

si lamtumira ime.

Dikush po mbledh rrugët e mia të jetës

por ti

mos mbill lule tek koka e asaj që unë vet e kam varrosur!

Degët e shelgut që më mbolli stuhia shqiptare  në shpatulla

vija pentagramesh uji shkruajnë në mollëzat e faqeve,

kur kalon lumi i lotëve.

Ndalon zogu i trishtimit  në degët e shelgut

hedh nota

dhe këndon, këndon…

pastaj zbret çukit dritën e syve të  mi

derisa vjen një makinë e pamëshirshme

sytë shkel

shelgun thyen

e zogu ndër kohë ka ikur…

Dishepujt e kuq nuk duan ti japin truall piedestalit të statujës sime…

Fier, 19 tetor 2010

***

Unë të kam puthur gjithmonë

Ti ike  nuk besoje se do të puthja edhe të ikur!

I ke parë kur të çelin trëndafilat e kuq në faqe, gushë, buzë

malli im për ty është

po kur dorën tënde e shpon gjëmbi i po atij trëndafili

kujtimi im për ty është

Ato re hipur mbi erë  ndalojnë ëmbëlsisht në buzët e tua, në faqe, në gushën tënde

janë puthjet e mia

Shiu që ato derdhin mbi trupin tënd

janë lotët e mi të pranisë.

Tiranë, vjeshtë 2010

***

Lakmi

Futa dorën në lëngun qelqor  të  syrit tënd

hoqa të dashurën time

nuk e prisha

të duhet të shikosh ata që do ta thyejnë

se ti nuk rri dot pa varur imazhet e të dashurave të tjerëve, atje

Një fshesare do të ketë atë kohë pranë teje

duke mbledhur  thërmijat  e shikimepshit tënd,

të mos çajnë këmbët burrat.

Sytë do ti kesh skënë

me perde   përjetësisht të ulura.

Pastaj do ta sjellë  realisht  të dashurën time

të tregoj besimin

dhe rrugën për drejt ekzistencës !

***

Të gjitha gratë seç  kanë diçka prej hëne!…

Edhe ti e dashur

mos më dhuro portokalle!

Më ngjan  si hënë e plotë

dhe  nuk më kujtohe ti, pastaj

por e dashura para teje

atje, poshtë vidhit

me hënën varur  për  dritë në tavanin e tradhëtisë.

Dje isha në plantacionin e agrumeve

këputja portokalle  që i binte të ishin hënat,

i puthja dhe qaja ikjet,

që të të doja, ty!

Njëra më tha: Kot më puth,

nuk kam fshehur as  ndriçuar ndonjëherë dashuri,

ia lija diellit!

E  kuptova

ishte portokallja dhuratë e gruas sime

me atë e bëja dashurinë  pa e fshehur dhe në sy të diellit.

Agrumrritësit iu luta të mos shes më portokalle.

sa të kem unë të dashura.

Të gjitha gratë

seç  kanë  diçka prej hëne!…

Vlorë dimër, 2010

***

Nëna ime Myzeqe

Në këmbë i rri nderit, bukës, besës  tënde

nëna ime Myzeqe!

Ndërtesë epike me tulla vargjesh  po të ndërtoj

të hysh e shplodhesh në shtratin e trashëguar

ku vijnë erërat e çarçafëve

të genit të fillimit Europian.

Aty të lindësh nga çdo lindje

aty të rritesh nga çdo bir

të mos vdesësh nga çdo bijë!

Unë mundem

o krahu im i shpirtit dhe i zemrës në dashuri

së bashku me shqiponjat e burrërisë sime

që s’u larguan kurrë nga qielli yt i urtësisë

nga drita jote e  besimit.

Në këmbë i rri fjalës tënde nëna ime Myzeqe,

trimërisë

e cila fillon pas durimit

derisa shpatullat prekin një mur!…

SheqMarinas, 21 dhjetor 2010

***

Gra me vlera lakuriq…

Më dëgjojnë klithmat e lindjeve të grave që nuk u bënë,  kurrë

mbi kaluçin bosh,

zgjidh ekuacionin me thyesë akulli

shumzim   uji

e pjestim  zjarri duke menduar me zë, fëmijën.

Pas kësaj matematike gjej gjithmonë  një tokë të re

mbjell  dashuri

marshojnë kolonat e grave me vlera lakuriq, në këto toka

vrasin  gushkuq  dhe vajtojnë dimrat.

Qentë dhe hëna bredhin nëpër dimra

askush nuk hedh kocka dhe diej

vetëm vështrime nga liqenjt e syve, derdhin

mbytin gjurmët e qenve, hënave;

ato gjurmë  janë kujtime

që vetë i lanë përjashta!

I kthejnë shpinën përmbytjes së shikimit

dhe  nxitojnë  e prekin njëri tjetrin

gjoja me buzë që në faktë janë brenga…

manushaqet  puthen  me prillin

nën rënkimin e kësaj rrëkeze të ngrirë malli!

Tiranë, 18 dhjetor 2011

***

Delirus

Nën çadër

një vrap i penduar  teshtin dhe fashon  këmbët gjithë gjak

puthjet s’e lagin

i takuar  me vetveten

ku pëllumbat e mi të vështrimit zbresin

trembet nga bota e coptuar

në aq sa njerëz e banojnë.

Vrapi më thotë se  liria është po ajo botë e coptuar

ose  burg  i ndarë  me drita shprese pa dyer  as dritare

mister  i shenjt dhe përherë

ku  Zotat   përsëritin emrat e tyre.

Këtyre emrave që bien  veç natën

rrugën për në tokë vet  jua tregoj

në mëngjes  rrugët ngrihen në këmbë

shikojnë lindjen e diellit që m’a bëjnë buzët e  një vajze

dhe  më zgjojnë me lotët  zogj  të po asaj vajze

që konvertohen shikimi im

ti që pret  sensacionin

e di?

Ndodhem gjithmonë në hidhërimet e të tjerëve

dhe asnjëherë në gëzimet e mia…

Kam  një bregore në korijen e diellit o vajzë

kam dhe një paqe  atje me  pëllumba rënë

një dafinë

eh, sa dashuri  nisën aty të lira

si vrapi…  pa çadër!

Fier, 3 janar 2011

***

Permalink Lini një Koment

Nase Jani te “Koha javore” Mali i Zi

13 Shkurt, 2010 at 09:51 (MENDIMI KRITIK, Nase Jani) (, )

Nase Jani te “Koha javore” Mali i Zi

21 janar 2010

RECENSION

Anton Gojçaj

Mali i Zi

Pengesa në komunikim…

(Nase Jani, Si ndriçon një xixëllonjë…” poezi për fëmijë, Tiranë, 2009)

Shkrimtari Nase Jani jeton prej shumë vitesh në Athinë ku, si në shumë vise të tjera të Greqisë, sot gjendet një diasporë shqiptare e madhe në numër dhe e pasur me fëmijë. Tema e mërgimit nuk është edhe aq e shpeshtë në letërsinë për fëmijë, sepse ajo për nga logjika e gjërave nënkupton dhimbje, nostalgji, mall e halle… Duke qenë një poet i ndjeshëm, duke i kundruar nga afër ngjarjet dhe fëmijët e diasporës shqiptare në Greqi sepse edhe vetë është emigrant, ai provon që me penën e vet t’i sensibilizojë fëmijët e emigrantëve shqiptarë për të dashur gjuhën e nënës (ose të zemrës, siç do e quanin arbëreshët e Italisë), pa e përbuzur gjuhën e vendit ku jetojnë (ose të bukës, thënie gjithashtu e arbëreshëve). Poeti tani më në prag të pleqërisë,  është i shqetësuar nga fakti se gjyshet nuk mund të merren vesh me mbesat e nipërit, sepse flasin gjuhë të ndryshme.  Poezitë u dedikohen fëmijëve, por në të vërtetë qortimi (kritika) u shkon prindërve.

Interpretimi i letërsisë për fëmijë është një gështenjë e nxehtë, sidomos kur vetë nuk je fëmijë. Çdo brez i ri vjen me interesime, me pyetje dhe kërkesa të reja, që ne, fëmijët e dikurshëm, nganjëherë nuk jemi në gjendje për t’i njohur.

Disa studiues kanë identifikuar tri koncepte kryesore që përfshijnë pothuaj gjithë poezinë për fëmijë: konceptin pedagogjik, atë ludist dhe konceptin poetik. Në vëllimin “Si ndriçon një xixëllonjë…” të poetit Nase Jani vërehen mostra për të tri këto koncepte.

Porosi me vlera të konsiderueshme edukative p.sh. lexuesi i vogël mund të gjejë te vjersha katërvargëshe  “Furça e dhëmbëve”:

“Çdo mëngjes laj dhëmbët

Në drekë e në darkë,

Në banjë te çezma,

Me furçë e me pastë.

Për vlerat pedagogjike vlejnë të përmenden edhe disa vjersha të tjera, në të cilat  me gjuhën e këndshme poetike dhe pa moralizime të mërzitshme transmetohen njohuri nga jeta e përditshme – p..sh. “Ditët e javës”, apo propagandohet virtyti i punës – “Bleta punëtore”, por edhe tërhiqet vërejtja për disa rreziqe të pranishme në jetë –  “Gjarpri”, etj.

Impulsi më i fuqishëm pedagogjik  i këtij vëllimi, është nxitja e dashurisë për gjuhën shqipe.

Gjuha shqipe nuk harrohet,

As këtu e as në hënë,

Është e mirë sa s tregohet,

Është e bukur si një këngë…

(Festa e abetares)

Poeti Nase Jani jeton prej shumë vitesh në Athinë ku, si në shumë vise të tjera të Greqisë, sot jeton dhe punon një diasporë shqiptare e madhe në numër dhe e pasur me fëmijë. Tema e mërgimit nuk është edhe aq e shpeshtë në poezinë për fëmijë, sepse ajo për nga logjika e gjërave nënkupton dhimbje, nostalgji, mall, halle… Duke qenë një poet i ndjeshëm, duke i kundruar nga afër ngjarjet dhe fëmijët e diasporës shqiptare në Greqi sepse edhe vetë është emigrant, ai provon që me penën e vet t’i sensibilizojë fëmijët e emigrantëve shqiptarë për të dashur gjuhën e nënës (ose të zemrës, siç do e quanin arbëreshët e Italisë), pa e përbuzur gjuhën e vendit ku jetojnë (ose të bukës, thënie gjithashtu e arbëreshëve). Poeti tani më në prag të pleqërisë,  është i shqetësuar nga fakti se gjyshet nuk mund të merren vesh me mbesat e nipërit, sepse flasin gjuhë të ndryshme. Këto pengesa që sot shfaqen në pamundësinë e komunikimit me fjalë, nesër mund të çojnë në moskomunikimin e zemrave. Disa nga shqetësimet  e Nases, mendoj në pasojat e mërgimit, nuk janë të panjohura as për shqiptarët e Malit të Zi, që po ashtu kanë një diasporë të madhe, vërtet jo në Athinë, por në Nju Jork, Detroit dhe gjithandej në SHBA, por edhe në Europë…

Këto poezi u dedikohen fëmijëve, por në të vërtetë qortimi (kritika) u shkon prindërve.

Gjyshja në Tiranë,

Mbesa në Athinë

Shtatëqind kilometër

Të venë e të vine…

Gjyshja flet veç shqip,

Mbesa flet greqisht,

Përralla s’ka më,

As lodra në cirk…

…………….

Sa inat i vjen

Gjyshja është e saj…

Rri e turpëruar,

Por s’di kush ka faj?

(Gjyshja në Tiranë)

Të po kësaj fryme janë edhe “Nënat”, “Flamuri…”, “Alo nëna, alo gjyshi…”, “Era”, “Festa e abetares”, “Gjëza me Alfabetin e gjuhës shqipe” dhe vjersha “ Librat më të bukur” ku poeti dashurinë për gjuhën dhe atdheun e gërsheton me himnizimin e librave dhe të diturisë:

Libra na sjell Gjyshi,

Plot u mbush shtëpia…

Librat më të bukur

I ka Shqipëria…

E afërt por jo e njëjtë për nga tema është vjersha “Është për të qeshur”, në të cilën poeti me fjalë dhe shprehje të thjeshta që mund t’i kuptojnë edhe lexuesit në moshë të njomë, i përshkruan krizat e identitetit dhe degradimin e dinjitetit njerëzor, dukurinë e ndryshimit të emrave dhe rrjedhimisht të kombësisë nga ana e disa emigrantëve, në mënyrë që fëmijët të nxjerrin moralin se një veprim i tillë nuk është për t’i lakmuar:

Babi ka dy emra:

Sefer e Sokrat

Njërin: në shtëpi,

Tjetrin kur del jashtë…

……………….

Emrat, hop e hop,

Ndërrojnë fap e fap…

Ndryshe në mëngjes,

Tjetër je në darkë…

Duhet vlerësuar se poeti në asnjë çast dhe me asnjë fjalë nuk shprehet kundër gjuhës apo popullit të atdheut të ri (Greqisë), pra nuk mbjell farën e urrejtes dhe të grindjes, por vetëm qorton për të mos e harruar gjuhën shqipe, atdheun e braktisur dhe gjyshen e lënë  atje në vetmi…

Aspekti i transmetimit të të vërtetave të ndryshme nga natyra dhe shoqëria, që siç mendojnë jo pak studiues nëpërmjet artit mund të kapen më lehtë nga fëmijët, është i pranishëm në vjershat “Teo e Nikola”, “Klara katër vjeçe”, “Ditët e javës”, “Qielli dhe deti”, “Vezët e Pashkëve”, “Dita dhe nata”.  Ja disa vargje në të cilat duke përdorë paralelizmin, poeti lexuesin e vogël e familjarizon me fakte të ndryshme të realitetit:

Deti ka delfinë

Dhe balenë të madhe,

Ka dhe peshkaqenë

Që mishi s’u hahet…

Qielli ka diell,

Ka yje dhe hënë…

Ne në det notojmë,

Shtrihemi në rërë…

(Qielli dhe deti)

Poeti me origjinë nga Lunxhëria, që aktualisht jeton në Athinë, i përzien mjaft mirë elementet ludiste dhe ato poetike, për çka dëshmojnë vjershat:  “Si ndriçon një xixëllonjë…”, “Qenushi”, “Macja lahet çdo mëngjes”, “Miu-miu kocomiu”. Në këto vjersha ka dritë, kthjelltësi, optimizëm, që në të vërtetë, siç mendojnë jo pak pedagogë dhe studiues të kësaj dege të posaçme të letërsisë, do të duhej të mbizotëronin, mbase të panjollosura nga hijet e realitetit jetësor, sepse më vonë do të kenë mjaft kohë për t’u njohur me fytyrat jo gjithmonë miqësore të jetës.

Fëmijët shpesh e parapëlqejnë lojën, por ata i duan shumë  edhe kafshët, prandaj poeti, herë pas here, provon ta ndezë imagjinatën e tyre me një përshkrim dinamik, sa realist aq edhe humoristik:

Miu ka mustaqe,

Ka dhe bisht të gjatë,

Katër këmbë të shkurtra,

Barkun-rrumbullak…

Dhëmbët i ka brisk,

Kërr-kërr te dollapi,

I pëlqen dhe buka,

I pëlqen dhe djathi…

(Miu-miu kocomiu)

Duke u nisur nga gjuha që përdor  (me fjalorin e kufizuar por të pastër, sepse u kushtohet lexuesve të vegjël), nga mjetet poetike të thjeshta por funksionale dhe të menduara mirë, nga porositë edukative për atdhedashurinë dhe dashurinë ndaj gjuhës së nënës dhe nga natyra e mesazheve njohëse, ky vëllim u kushtohet në radhë të parë lexuesve fare të rinj, nxënësve të ciklit të ulët të shkollës fillore, por disa porosi me siguri do ta arrijnë misionin e vet të plotë veç nëse lexohen me kujdes dhe me ndërgjegje edhe nga prindërit e fëmijëve të cilëve u kushtohet. Çdo poezi e librit ndiqet nga një ilustrim adekuat.

Nase Jani është lindur në krahinën e Lunxhërisë, Gjirokastër, në vitin 1947. Prej vitit 1991 jeton familjarisht në Athinë. Është njëri nga themeluesit  dhe drejtuesit e Klubit të Shkrimtarëve Shqiptarë në Botë “Drita” (Athinë, 2000), si dhe themelues dhe drejtor i revistës “PELEGRIN” që del qysh në vitin 2004.

Deri tani ka botuar 17 vepra letrare në poezi dhe në prozë, për të rriturit dhe për fëmijë. Ka fituar disa çmime letrare.

Është nderuar nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë me Urdhri “Naim Frashri i Artë”.

Permalink Lini një Koment

Petraq Kote – Këtu shiten kocka poeti

19 Dhjetor, 2009 at 19:40 (MENDIMI KRITIK, Petraq Kote) (, , )

Petraq Kote

Këtu shiten kocka poeti

(Shënime kritike rreth librit poetik “ Ishte e bukur Isabela “ të poetit Myslim Maska)


Libër ku njësia gjuhësore shqipe, vdekja, merr pjesë pothuajse në 56 poeteka maskiane.

S’u mjaftoi mishi

as shpirti;

më në fund deshën  dhe kockat…

( kockat fq 12 )

përveç se i varën nëpër qafa si hajmali, jeniçerët filluan edhe t’i shisnin kockat e atletit të lirisë ilirike Gjergj Kastrioti Skënderbeu… dhe kështu ndodh përherë në dheun tim, që e intrigon dhe “ rregullon “ mesjeta dhe pse s’jemi gjenetikisht oriental. Kështu zë e nis e më pas osifikohet ideja dhe diskukursi poetik i poetit të migruar nga Shqipëria, por vetëm fizikisht, inxhinierit të talentuar në letërsi Myslym Maska

Libri poetik “ Ishte e bukur Isabela “, që pa dritën e botimit këtë vjeshtë të parë të 2009, nga “ Botimet Toena “ Tiranë, sjell një përrua të ri letrar në letërsinë shqipe. E çuditëshme edhe pse poeti që prej tash afro 20 vjetësh jeton në Greqi. Përroi zbret jo nga malet e Pindit, por nga ai i Tomorit të Beratit, mal i perëndisë sonë Dodonë. Duke poetizuar për dy mëmëdhe, ku njëra patjetër është njërkëdhe’ siç e quante poeti tjetër që u end nëndheve të Athinës në ndërtim, me emrin dritë të gjuhës greke, Zoi Dashi. Pedagogë gjuhë – letërsie shqipe, që gatuajnë beton e vuajtje dhe ngrenë me to mure ndërtesash luksoze për të huajt, duke bërë kurban si në legjendat shqipe të murimit dalëngadalë aktin e qenësisë së tyre, jetën.

Ka shumë të tillë nëpër botë që janë kthyer në kurbanistë e pelegrinë të vërtetë. Pas rropatjeve të ngulura si thika deri në eshtra, gjejnë kohë dhe shkruajnë biblat e tyre.

Para ca ditësh një kësi superpelegrini, superkurbani me emrin Nase Jani, që boton psalmet poetike të këtyre pelegrinëve si retë vetë, të kudo gjendur nëpër botë, më dërgoi një diplomë për vlerat e poezive të mia, të cilat i botoi në revistën e tij të famshme “Pelegrin

Dhe unë si i asaj race që jam i dërgova me e – mail një pleksje – shkrim:

I dashur Nase

… pse jo? Të falënderoj nga thellësia e zemrës për vlerësimin… ekipin tënd ( duke pasur para syve edhe pelegrinen e talentuar Ilirjana Sulkuqi në Amerikë ). Të falënderojë për punën e sqimtë në bërjen e revistës letrare “Pelegrin “, atje larg në Athinë.
Se “ pelegrinët “ shqiptarë kudo ndodhen në botë, janë si yjet e qiellit, që transferojnë e transmetojnë dhimbjen shpirtërore të këtij kombi, që ende s’ka zënë vend nga tërmeti i Mesjetës Otomane. …

është e bukur vdekja… ka një varg paradoksal dhe anti-estetikë, poeti ose bashkëpelegrini  i farës sonë, Myslim Maska.

Sinqerisht, unë e pranoj ta them e ta vargëzoj, e më tej ta publikoj për lexuesit këtë tingull dhe pse e di mirë Teorinë e Estetikës  e cila thotë se tek vdekja pushon së ekzistuari e bukura.

Të gjithë e pranojmë se ndonjëherë më bukur ( më mirë ) është të vdesësh se sa të rrosh ose siç thoshte Shekspiri “ To be or not to be, this is an question?! Kjo është çështja.

Këtë gjasë e bënë të mundur ose jo, masa e pranisë së tmerrit, që për fat të keq unë e shoh shumë të pranishme në praninë tuaj të dashur vëllezër sfidant.

“ Më mirë një fund i tmerrshëm se sa një tmerr pa fund! “ këshillon një aforizëm. Aq tmerrshëm jeni të gjendur, veç për të mbajtur të gjallë jetën ju të nderuar më parë njerëz se sa poetë!

Por, pas kësaj “aritmike “ poetike vijnë dy vargje antitezë, në “ ti më mësove “

Këto vargje demonike e kthejnë menjëherë situatën në favor të jetës, në favor të së bukurës, estetikës, duke kallëzuar:

… ti më mësove

si të harboj mes flakes…

( ti më mësove fq 73 )

Ja, pra, ky është poeti vizionar Myslim Maska, i gjendur në dy hapësira besimi, një herësh. Kush e mësoj poetin, njeriun e zakonshëm, mbinjeriun Myslim, jeta, vdekja, të harbojë në flakë?

A mos vallë qumështi i nënës, at-mëmëdheu?

Libri poetik i radhës “ Ishte e bukur Isabela “  ka marrë titullin e një poezie që e ngjizi një vdekje që nuk duhej të ndodhte. Një vajzë e mitur shqiptare, një pelegrine po aq e re vdes në një spital të Greqisë e traumatizuar nga aksidenti automobilistikë. Nga aksidenti i ecjes. Ajo duhej të ecte që të kalonte… ai duhet të ecte që të arrinte… të dy duhej të ecnin të jetonin…

Eh, sa vdekje ka ky libër… por, ndoshta është libri që flet më shumë për jetën, në këto vjet! Libër i tmerruar nga vdekjet. Oh, sa të pa fat këta pelegrinë! Vdesin të pa vdekur në dhera të huaj. Tingull që rënkon e kryengre ky libër, kjo poezi e poetit Maska.

… varrin ma bëni në një pemë,

në një fole zogu ma bëni!…

Duket sikur thotë: “ toka nuk ka më vend për varre. “ ose “ kam frikë se ma vrasin dhe më vdes edhe varri.  “ Ndaj ma bëni në një fole, mbi pemë! Ta marrin zogjtë që shtegtojnë. Ose ta ruajnë zogjtë naivë. Por prapë ndërron mendje:

Varrin ma bëni në ajër…

( sa një pupël zogu fq 29 )

Kjo është kërkesa e poetit dhe njeriut të migruar Myslim Maska. Kaq pak dëshiron ai. Është e lodhur nga jeta, vdekja. Nuk ka nge e kohë për “ respekte “. Respektet duhet të bëheshin kur jeta lodhej nga vdekja!

Dhe më tej ai vazhdon;

… ç’është jeta?

Ku ta di!

Le ta kuptojmë vetë

Pak minuta,

Para se të vdesim!…

Poezia bashkëkohore është ajo që mbush faqet e librit poetik “ Ishte e bukur Isabela “ të poetit Maska. Por në të ka edhe poezi klasike, të cilat janë vargëzuar duke mos ruajtur sirregullin e rrokjezimit, veç vetëm atë të rimës AB AB dhe këtë të fundit duke e prishur si në poezinë “ Një prostitute “, “ Gjë e bukur thashë “… etj. Simbolizmi poetik është një nga më të përzgjedhurit e Maskës. E këtij këndi është “ Lisi i Drobonikut “,  “ Muzikë dhome në katër kohë “, “ Zambakët “ etj.

Realizmi është ai që e bënë poezinë e Maskës të pashme. Ai shkon e na çon deri në naivitet. Ndërsa kur është i bashkuar me simbolizmin si te poezia “ Skulptura e gjallë

dimensione të reja fiton uni Maska, një tjetër pozicion i synuar i poetit. Nga pikëpamja e ndërtimit strukturor poezia e Maskës shpërfill çdo rregull e teknikë, kjo ka bërë që prurja poetike si shprehje kyçe shpirtërore të ketë fituar një pavarësi e tipologji relevante dhe pse aty shpesh gjen përsiatje e fabula rrethane. Ndoshta kjo arkitekturë ligjërimi e veshur me stil të lartë e bënë prurësin e kësaj paje, krenar para miqve e kolegëve të vetë. Pamvarësisht se në afër 56 poezitë e librit merë pjesë njësia gjuhësore shqipe, vdekja libri siç cekëm edhe më parë, po aq herë merë pjesë edhe njësia tjetër gjuhësore, jeta duke e bërë librin, phoenix. I sigurt për vazhdimësinë e jetës edhe te vdekja,

duke parë gjendjen e pasjes së saj në  brendësinë shpirtërore të kandidatëve për kryeministër, ministër, president, udhëheqës poeti Maska, frikon:

Ti që vrave një pëllumb,

Të ishe mbret,

Njerëzimin do të vrisje?!…

( Përsiatje fq 40 )

… ndaj, përse i zgjidhni njerëz?  ulërin ai pas rreshtave.

Ishte e bukur, ajo që s’është më. Ligjëron ky libër poetik.  Mos ndoshta ligjëron  nostalgjia?! Mos ndoshta e bukura?! Dhe mua menjëherë më vjen në vetëdije fabula e më e dhimbshme e italianëve për rininë.

“ Ishte dje… dhe nuk është më. “ që në fakt nuk ka të bëjë fare me tipologjinë e kësaj ideje poetike që pak pari lexuam. Sepse ajo që nuk është më në rastin tonë poetik është pushkatuar nga e sotmja njerëzore, nga kriminalja. Ndërsa ajo, rinia, është “ pushkatuar “ nga rritja.

Fier, Tetor 2009

Permalink Lini një Koment

Nase Jani – Vepra letrare gjen lexuesin që meriton

19 Dhjetor, 2009 at 19:21 (MENDIMI KRITIK, Nase Jani - Myrteza Mara) (, , )

Nase Jani

Vepra letrare gjen lexuesin që meriton

Ndjesi për poezinë dhe prozën e shkrimtarit Myrteza Mara

(Autor i dhjetë librave me poezi dhe tre librave në prozë.

Fitues i “Penës së Artë”, “Kadmus”-2006)

Poeti, njeriu i së nesërmes

Në këtë dekadën e fundit, shkrimtari Myrteza Mara i ka dhënë vetes një emër të përveçëm në letërsi.  E ka nisur të shkruarit, qysh në vitet e rinisë, duke i dhënë portret të plotë, nga libri në libër, nga poezitë e poemat tek tregimi, novela e romani. Në të gjitha gjinitë e letërsisë, ka një të përbashkët: dashurinë, që lexuesi i vëmendshëm e vë re dhe ndjehet mirë kur e lexon krijimtarinë e tij.

Myrteza Mara është poet në poezi dhe ndjehet poet në prozë. Dikur, fjala “Poet” ishte gjithësia e atyre që merreshin me art e letërsi.  Ishte poet ai që e përdorte me mjeshtëri penelin apo daltën, ishte poet ai që e përdorte me mjeshtëri të treguarit në prozën e shkurtër apo në roman… Emri “Poet” ishte qiellor, një dhunti, që i vinte njeriut për ta vënë në shërbim të zbukurimit të shpirtrave njerëzorë. “Poezia është muzika e shpirtit, sidomos për shpirtrat e mëdhenj e të ndjeshëm…” shkruan Volteri.  Poeti është një shenjt jo si shenjtët e tjerë të biblës e të kuranit, ai është një shenjt, që këndon brenda njeriut, duke i dhënë kujtesë kohës-them unë. “Shumë burra trima kanë jetuar edhe para Agamemnonit, mirëpo të gjithë janë humbur në natën e amshuar të harresës, të pashenjë, të panjohur, sepse u ka munguar Poeti i Shenjtë”, thotë Horaci. Kujtesës së kohës-kombëtare nuk i munguar kujtesa-poetike me Darën, Naimin e Fishtën, Migjenin, Poradecin, Kadarenë e Agollin, deri tek poetët e ditëve tona.

Kujtesës së kohës-vlonjate nuk i ka munguar kujtesa-poetike, që nga mjeshtrit e mëdhenj Ali Asllani, Petro Marko, e Fatos Arapi e deri tek poetët e ditëve tona.

“Të ndjejmë mundemi vetëm në gjuhën amtare, të mendojmë mbase edhe në ndonjë gjuhë tjetër”-shkruan poeti T. S. Eliot.  Le ta sjellim këtë gjykim në mjedisin shqiptar dhe pikërisht në Vlorën-Poete, ku merr mushtin shpirtëror poeti Mara. Është Vlora me gjithë bukuritë e saj: diellin dhe detin, që i ka me të tepërt;  ullinjtë, portokallet e limonët, me   gjelbërim të shumëjetshëm, kodrat e malet, me gjithë pasuritë e pemëve dhe kafshëve të rralla…  Vlora me bukuritë dhe madhështitë historike, që i ka dhënë emër gjithë Shqipërisë…  Aty është ndjenja dhe mendimi i poetit, që jeton brenda këtyre pasurive..

“Dua të shtrihem në qilimin e qiellit

Si mbi një lëndinë të  të virgjër,

Ku çdo yll ngjan me një flutur…

E dashur më jep një të puthur…

Poeti, siç di të gjejë virgjërinë e fjalës, (se ndryshe nuk mund të jetë poet), di të zbulojë edhe virgjërinë e natyrës (dhe këtë mund ta bëjë vetëm poeti).  Poezia s’ka moshë. Ajo ngjet me natyrën, me pemët, me lulet, me zogjtë, me diellin, me detin, me formulën e ujit “H2-O” dhe dihet që uji u jep jetë gjithë qelizave të jetës… Kështu ndodh me poezinë, kur ajo është, siç shkruan Xhon Milton: “e thjeshtë, shqisore dhe e pasionuar”.  Nuk mund të konceptohet ndryshe poezia. Kështu ka ardhur nëpër vite dhe kështu do të jetë. Modernizmat, duke bashkuar fjalë, duke ngatërruar fjalë e duke mos kuptuar fjalë, nuk mund të quhen poezi. Ndodh shpesh që lexon libra me poezi të tilla, kur poezitë që ngjasojnë me blerimin e ullirit, mënjanohen, injorohen duke i quajtur si të shkuara-kohe. Mund të bëhen njëmijë e një prova, por Poezia  e vërtetë është e vërtetë dhe e bukur si natyra.

“Nuk ekzistojnë dy lloj poezish-shkruan Pol Elyar-fjala “poezi” do të thotë “këngë”.  Që në kohët  më të lashta poezia është gjuha që këndon dhe unë besoj se kjo nuk ka për të ndryshuar kurrë ndonjëherë.”.

Poezia është bashkimi i dy fjalëve për të cilat njeriut s’i kishte vajtur mendja kurrë, që mund të bashkoheshin… poezia është një “dre i plagosur” shkruan F. G. Lorka.  Ka të vërtetë ndryshe nga këto?!

“Mos ke mbirë në një sy tjetër?!”… shkruan poeti Mara, për “miken” që s’e ka më… Çdo koment është i panevojshëm përballë këtij vargu, që i thotë të tëra.  Dhe lexuesi i poezisë të Myrteza Marës, i kujtohen vargjet e Lasgush Poradecit apo Ali Asllanit, Robert Bërnsit apo Dritëro Agollit… , ku fjalët bashkohen-magjishëm siç do poeti…

Dhe Poeti i Vlorës, duke e shpënë mendimin e tij tek të mëdhenjtë e poezisë nëpër kohë shkruan:

“S’bën dot koha pa poetë,

Pa poetë s’ka dashuri…

Bota, thoni, ç’mund të jetë,

Po nuk pati poezi?”

Pse ndodh kjo? Se poeti digjet nga dëshira për të riprodhuar jetën, më të mirë, më të bukur, larg çnjerëzores, larg gënjeshtrës…

Myrteza Mara është poet-lirik, që e ngjyen penën në shpirtin e natyrës dhe shpirtin e njeriut. Kryefjala e  gjithë krijimtarisë së tij është dashuria dhe e vërteta. Dashuria dhe e vërteta, gjer në dhimbje, për njeriun dhe natyrën.  Mund të them me bindje se poezia është vetë dashuria e poetit. Ai, brenda dashurisë, zbulon variantet e dashurisë, si grafiku sizmik i tërmeteve.

Dhe poeti shkruan:

Ç’t’i them qiellit, ç’t’i them yjeve,

Ç’t’i them gurit tharë në rrënjë?

Ç’t’u them zogjve, ç’t’u them pyjeve,

Po ty ç’të të them moj nënë?!

Dhe poeti shkruan:

“Vitet që humbën në mjegull, mos m’i ki zili.

Unë vetë i shtyva, drejt honit të harresës,

Ishin vite pa Ty…”

Poeti flet edhe kur hesht, edhe kur ndjen, edhe kur mendon… Ai është i gjithi-fjalë.

“Akoma s’është mbushur me dashuri jeta!” shkruan poeti i madh kombëtar turk, Nazim Hikmet. Prandaj shkruan poezi liriku Myrteza Mara.

“Dera e fshehtë e shkrimtarit”

Myrteza Mara është njeri me fuqi krijuese, që shikon brenda trurit dhe shpirtit të njeriut. Edhe kur bisedon me të, ndjen se ke të bësh me një njeri që artin e ka pjesë të vetvetes. Ai e përjeton jetën edhe jashtë vetes së tij, edhe jashtë familjes, pallatit, lagjes, qytetit, vendlindjes… edhe jashtë Shqipërisë. Gjeografia shpirtërore e shkrimtarit, veç poezisë së bukur, na sjell edhe një prozë sa elegante aq edhe tronditëse.

Gjithmonë diçka ndodh brenda shkrimtarit. Uni dhe Uni+, që gjenden tek çdo njeri, te shkrimtari përballen më dukshëm me njëri-tjetrin… Shkrimtari gjithmonë është dy, me të përbashkëtat dhe, më tepër, me të kundërtat e tyre. Uni dhe Uni+, mendojnë ndryshe, ndjejnë ndryshe, dashurojnë ndryshe, edhe grinden, edhe shahen, por jo si njerëzit e zakonshëm… Në fund del në pah mendimi filozofik, që fillon nga më e thjeshta e jetës deri tek problemet më madhore të njeriut. Kështu lind dhe rritet vepra letrare tek shkrimtari Myrteza Mara.

“Të shkruash romane është një punë filozofike”-shkruan kritiku anglez Ralf Foks. Kush bën letërsi të vërtetë e fut mendimin e vet në filtrin filozofik. Kjo vihet re, dukshëm, tek proza e M. Marës, kryesisht tek romani “Semaforët e thyer” dhe “Gruaja e një ëndrre të bardhë”, që shkrimtari ia ka dhënë lexuesit dy vitet e fundit.  Por nuk dua të eci në këtë udhë-mendimi te ky shkrim, që kërkon një studim të gjatë. Do vazhdoj ndijimet e mia në portretin poetik të shkrimtarit Myrteza Mara, pa pretenduar të bëj analizën e veprës së tij letrare.

Novela “Lisjana”, e botuar më 2007 dhe e ribotuar nga Shtëpia Botuese “Toena” më 2008, është dëshmia më e mirë e një proze të bukur poetike. Të bësh një përcaktim të tillë për një libër të tërë me 88 faqe, nuk është e lehtë. Duhet një artist i mirë i mendimit dhe i fjalës, që të arrijë të mbajë një novele të tërë me dallgë poetike brenda. Mund të them se është novelë e tipit Çehovjane, por e kohëve moderne të shekullit të XXI. Shkrimtari tregon në vetën e parë, komunikon me personazhet, ashtu siç do ai e ashtu siç di ai, ndërton marrëdhënie njerëzore të pranueshme nga lexuesi, por edhe të pa pranueshme nga lexuesi, (se ndryshe s’kishim pse të shkruanim për këtë shkrimtar) thyen “tabunë” e ndarjes së brezave me kryefjalën “dashuria nuk njeh moshë”, e respekton jetën në të gjitha etapat e saj, duke i dhënë asaj kuptim…

“Gjëja më e mirë shkruhet kur je i dashuruar”-shkruan Ernest Hemiguej. Dua ta besoj Hemiguejn! Por shkrimtari nuk dashuron si njeriu i zakonshëm. Vetëm kur dashuria kthehet dhimbje dhe vuajtje, ai mund të jetë i sigurt për atë që shkruan. Dhe vepra e tij letrare gjen lexuesin që meriton.

Novela “Lisiana”është bërë më tepër pronë e rinisë, duke kaluar nga njëra dorë tek tjetra, bile edhe duke e fotokopjuar. Kur ndodh kështu, në kohën që lexuesit i janë larguar shumë librit, është një sukses i kuptimtë i shkrimtarit dhe një mësim për shumë shkrues, që pandehin se bëjnë çudinë duke nxirë fletët me germa, pa bërë dot letërsi të vërtetë. Le të lexojnë “Lisjanën” edhe ata që të mësojnë si shkruhet bukur proza.

“Gruaja e një ëndrre të bardhë” (Toena, 2008) është romani i fundit që i ka dhënë lexuesit shkrimtari. Në qendër të romanit është dashuria e ngujuar pas hekurave të shpirtit. Rreth kësaj dashurie zhvillohen ngjarjet e krimit, jeta në emigracion, që lëviz drejt vendlindjes, ku mundësinë e kap prej fyti pamundësia. Në qendër të romanit qëndron “ngjarja e padëgjuar ndonjëherë”(siç shkruan Gëtja, në një vlerësim të novelës së Cvajgut), që del nga e zakonshmja e jetës, bile veçohet edhe nga disa të padëgjuara të tjera. Autori nuk e ka kërkuar, por e ka jetuar ngjarjen, se shkrimtari di t’i zbulojë e t’i  magnetojë “të pandodhurat”. Kur e lexon romanin të duket sikur shkrimtari ndodhet aty “tek e pandodhura”. Shkrimtari hyn në jetën e personazheve jo nga porta, por nga një derë dytësore, që quhet “dera e fshehtë e shkrimtarit” dhe bëhet vetë-personazh, “zot shtëpie” jo mik shtëpie. Nuk është e lehtë kjo. Pyesni Myrteza Marën si mund të hyhet.

Në këta njëzetë vjet, shumë shkrimtarë kanë migruar jashtë vendit, janë bërë dhjetëra e dhjetëra libra, të gjithë gjinive, por nuk na ka mbetur në mend ndonjë  libër, ku dashuria dhe dhimbja të bashkëjetojnë në harmoni, siç ndodh me romanin e M. Marës.  Letërsia është të shohësh më lart e më larg, të abstragosh duke jetuar e të jetosh duke abstraguar. Letërsia nuk e riprodhon botën, por e krijon atë  ë formën më të lartë të mendimit dhe të qytetarisë. Vlora, e poetit dhe shkrimtarit Myrteza Mara, është një vend ku prodhohet letërsi, por manifestohet jo mirë ajo që prodhohet. Në një shkrim timin kam shkruar “Vlora-poete”. Brenda kësaj fjale hyjnë gjithë krijuesit e vërtetë vlonjatë, që e duan letërsinë dhe e shkruajnë bukur letërsinë, pa thënë: shih sa bukur e kam shkruar! Letërsia e Myrteza Marës dhe gjithë letërsia vlonjate është një pasuri për letërsinë e sotme shqipe. Poeti nuk ka moshë, mosha e tij është poezia. Çdo poet ka qiellin e vetë poetik, me hapësira të pamatshme. Lexoni librat e Myrtza Marës që të hyni në qiellin e tij poetik!

“Nga një artist me zemër të vogël, sado i aftë të jetë ai, nuk del art i mirë…” shkruan shkrimtari i madh turk Jashar Qemal. Unë, duke njohur Myrteza Marën i besoj plotësisht këto fjalë.

Detyra e çdo shkrimtari është të krijojë kulturë për popullin e vet, aq më tepër sot që kultura kombëtare shfaqet anemike. Këtu nis dhe nuk mbaron misioni i tij. Veprat e ardhme të shkrimtarit Myrteza Mara, jam i sigurt se do vazhdojnë të ndihmojnë në kulturën tonë kombëtare, duke krijuar kulturë.

Poeti është gjithmonë njeriu i së nesërmes,

lexojeni poetin,

besojeni poetin!

Athinë, tetor 2009

Permalink Lini një Koment

VIOLETA ÇELA me libër të ri poetik

19 Dhjetor, 2009 at 17:31 (MENDIMI KRITIK) (, , , )

Violeta Çela (Qato), një nënë, e përkushtuar ndaj jetës dhe fëmijëve, nuk mund të rrijë pa ecur në udhët e krijimit. “Në jetë” është libri i dytë poetik, që doli nga shtypi në këtë fundviti, si dhe ka në proces një roman me temën e familjes.

Autorja i këndon jetës, me ndjeshmërinë e femrës qytetare dhe me dashurinë e një nëne. Poezia e saj është e pastër si vesa, e thjeshtë dhe e gjitha e vërtetë. Ajo ka qiellin e vetë të poezisë, që nis nga qielli i shpirtit…

Nase Jani

Permalink Lini një Koment

Aleko Likaj – Nase Jani di të të befasojë

19 Dhjetor, 2009 at 17:16 (Aleko Likaj, MENDIMI KRITIK) (, , )

Libri i Ri


Aleko Likaj

Nase Jani di të të befasojë

Nase Jani di që të të befasojë. Edhe këtë herë brenda zhanrit të vargut, të cilin e parapëlqen shumë, por duke i u drejtuar fëmijëve. Ata që i ndesh aty, në jetën dhe në rrugët e Athinës. Plot mbresa. Dashuri, që u fal të vegjëlve si një prind e si një gjysh i vërtetë. Këshilla. Jetë fëmijësh. Dashuritë tona që nuk shuhen e vdesin kurrë brenda nesh, marrin një dimension krejt të rri brenda  60  faqeve të një libri që nuk është  modest, por diçka më shumë se i tillë për lulen tonë të jetës, fëmijët tanë.

Nuk e di pse, mbase kjo është një përshtypje e çastit  që e përjetoj ende, ndërsa hedh këto rreshta tani që kam përpara një libër të titulluar “Si ndriçon një xixëllonjë”, por para pak kohësh, më ranë në duar dy a tre poezi për fëmijë. Nasja duhet që të jetë skuqur nga ana e telit ndërsa po i thosha: Nipërit e tu, Nikola e Teo, duhet që të ndjehen krenarë kur të të rriten, për gjyshin e tyre që u ka thurur poezi kaq të ndjerë, të ëmbla, të bukura e të vërteta….  Një çast heshti. Kuptova se u emocionua. Pastaj, sikur të vinte nga një botë e largët, me një zë që thyhej plot ngjyrime e të ngadaltë:

“Te faleminderit. Nuk është puna vetëm e nipërve të mi këtu, por edhe e atyre të tjerëve emigrantë që, së bashku me familjet, janë dhe gjenden sot në këtë botë të vogël.”

Kaq desha unë. M’u duk se më erdhi në shtegun që po mendoja sapo i kisha rilexuar disa herë dhe, pothuajse i kisha mësuar përmendsh.

-He, Nase ç’pret. Ta quaj fillimin e një vëllimi poetik për të vegjlit? – i thashë me një frymë dhe qesha.

-Kam bërë një provë vite më parë kur kam botuar “Lotët e hënës”. E, pse jo?!

-E presim. Hajde Nase. Je qe je, – bëra shaka – çoje në fund projektin. Nuk do të më gëzosh vetëm mua, nga ne të rriturit, por më shumë të vegjlit, fëmijët dhe nipërit tanë…

Dhe ashtu siç thonë në Elbasan, “u tha , u ba”.

Pas dy muajsh, poeti Nase Jani, më nis një e-mail.  “Po të dërgoj një lloj boceti për librin e ardhshëm. Janë dy a tre cikle me poezi për moshën e nipërve të mi. Shikoji një herë. Nëse të pëlqejnë, më thuaj, pa dorashka, dhe nëse të pëlqejnë mund që të jesh redaktori i ardhshëm i këtij projekti të përbashkët. Më thuaj nëse nuk pranon.

Por nuk mund që të refuzohej Nasja. Por nuk mund që të rrijë gur përpara atyre vargjeve te ndjera, që ta trazojnë gjakun…

Mu duk se kisha përpara një xhevahir, a madem që shndrit. Thashë me vete. Mos marrosem kot pas këtyre vargjeve të cilat me kanë errësuar gjykimin dhe vlerësimin? Dhe, për të qenë i sinqertë deri në fund, pa marrë aspak lejen e shkrimtarit Jani, i a nisa me internet një mikut tim nga më të hershmit në Elbasan, shkrimtarit për të vegjlit, nga më të njohurit në vendin tonë, asistent doktor e pedagog universiteti, Astrit Bishqemit.

-Ç’më paske sjellë, o Leko! Ky Nasja qenka mjeshtër edhe në poezinë e fëmijëve. Të duket sikur gjithë jetën e tij ka thurur vargje për fëmijët. Më kanë emocionuar. I lumtë!

E ç’mund të bëja tjetër pas kësaj?. Merakun që kisha e kisha zgjidhur. Nuk fluturoja. Isha me këmbë në tokë për vargjet e mikut tim. I thashë Nases. Pranoi. Më shëno edhe mua në librin tënd, kur ta kem bërë punën deri ne fund. Po ku kishte vend për punë aty?…

Mos e ke me pishmanllëk? Pyeste Nasja, që andej nga Athina, sepse e vonove përgjigjen. Ke qenë i dyzuar? Këtë kërkoj që të ma thuash ndershmërisht, si një mik i vërtetë. Po ku ta dinte Nasja që në të vërtetë më kishte trazuar. Më kishte prishur gjumin ato ditë dhe, se unë fshehtas tij, aspak burrërisht e kisha “tradhtuar” duke  e çuar projektin e tij tek një tjetër. Është nazeli Nasja. Nuk do që të dekonspirohet shumë sa herë bie fjala për krijimtarinë e tij. Nuk i pëlqen të dukurit dhe zhurma për ato që shkruan vetë. I heshtur e i ngadaltë në fjalë, gati në përtim, poeti të shfaqet, më shumë se sa një ëndërrimtar i zakonshëm. Por të gjithë këtë “prapaskenë”, nëse do të jetë vërtetë e tillë, do të mund që ta marrë vesh tani, për të mësuar të vërtetën.

Ndërsa kaloja pastaj nga një varg ne tjetrin, nga njëra poezi tek poezia e radhës, kuptova qe libri po merrte vërtetë një formë. Një çast më pas më lindi një ide tjetër. Po sikur Nase-poeti të shtonte edhe dy a tre poezi të tjera, për qenushin, macen…

-I bëjmë, tha tjetri qetësisht nga ana e kundërt e telit. Po libri e do një titull. Të takon ty si kumbar…

Nuk isha kundër. “Si ndriçon një xixëllonjë” titullohej një prej vjershave që mua m’u duk dhe mendoj edhe tani se i përmbledh që të gjithë ato që do të thotë në librin për të vegjël, Nasja. Në fakt është një sintezë për botën e fëmijëve. Po ky e ka vendosur vete.

-Ç’më pyet mua që nga Kalithea e Athines?.

-More Nase, i them të nesërmen në mëngjes. Pse më lodh a derëzi. Titullin e librit e ke vendosur ti. Por poeti është dhe mbetet fisnik .

Por më mirë le të kthehemi tek faqet e librit që për mua është ilustruar me një ndjenjë e dashuri për të vegjëlit, nga Kosta Raka. Janë te prekshme për botën e tyre dhe është faqosur e prezantuar me shije nga Shtëpia Botuese “ Toena”. Nasja është një mik familjar i kahershëm i kësaj Shtëpie  të Librit dhe pronarëve të saj.

Është mbrëmje ka rënë nata,

ndrisin ca yje përjashta…

Jo në qiell, te ballkoni,

po s’besuat i shikoni…

Hapim derën, hynë brenda,

fikni dritat na thotë nëna…

Shihni në shtëpinë tonë

si ndriçon një xixëllonjë…

Poeti e vizaton momentin  vetëm në hapësirën e tetë vargjeve. Duket sikur e merr lexuesin e vogël përdore për ta çuar deri tek dera e ballkonit, ku jashtë në terrin e mbrëmjes shëtisin xixëllonjat të cilat, në këtë rast, kanë eksopozuar edhe yjet që ende nuk kane dalë në kupën e qiellit. Me një lirizëm të thjeshtë e me nota që i shkojnë për shtat moshës që i drejtohet, Nasja “ eksploron”.

Por pas kësaj poezie te ndjere për insektin dritësjellës, autori kalon menjëherë tek librat, tek ato qe i sjell gjyshi nga Shqipëria, sepse ato kanë brenda, “vjersha me figura, miu…elefanti”, por ato kane fjale që flet “mami-babi”. Përmbi të gjitha, është gjuha e dashur shqipe. Ajo nuk duhet të harrohet asnjëherë për brezin që rritet jashtë në emigracion dhe që mëson e studion në një gjuhë të huaj. Kjo realisht është sfida më e madhe që ndesh sot pjesa e të ikurve nga Shqipëria. Është një luftë për t’u mos iu dorëzuar asimilimit. Plaga është tej e prekshme. Dhe realiteti po kështu. Ndaj dhe poeti na sjell moralin e rilindësve të fillimshekullit të XX dhe pohon në gjuhën e fëmijës për fëmijët, “ librat më të bukur i ka Shqipëria…”

Kjo temë pastaj kalon tek të vegjlit Teo dhe Nikola, të cilëve autori ua kushton këtë libër të frymëzuar dhe që janë njëkohësisht, nipërit e tij. Me një gjuhë metaforike u kujtonte dy vogëlusheve të parritur, se edhe pse tashmë ata shkojnë shumë shpejt:

në mëngjes në Vlorë,

në mbrëmje në Kretë…


por nuk duhet që asnjëherë të harrojnë se, gjithmonë i pret

Në Vlorë një shtëpi

me ballkon nga deti,

Teo shpejt e ngriti,

Nikola e gjeti

Ata rriten nën kujdesin shpirtëror edhe të dy gjysheve që edhe pse janë larg, njëra në Athinë e tjetra në Tiranë.

Është për të qeshur, thotë autori në poezinë me të njëjtin titull:

Babi ka dy emra:

Sefer e Sokrat

Njërin: në shtëpi,

Tjetrin kur del jashtë…

Dhe unë kam dy emra:

Mira dhe Maria,

Mami im: Liri,

Quhet Lefteria…

Emrat, hop e hop,

Ndërrojnë fap e fap…

Ndryshe në mëngjes,

Tjetër je në darkë…

Për një pjesë e të emigruarve në Greqi, ky është fenomeni që edhe pse ne realitet është për të qeshur, shkakton një lloj plage për mungesën e plotë të identitetit njerëzor, pasi shteti atje, dhe shoqëria, nuk mund që të pranojnë egzistencën e jo ortodokseve në vendin e tyre. Natyrisht, ky lloj shndrimi me dy emra është një tragjedi-komedi e kapërcyeshme, sepse te dy identitetet i përdorin ne hapësirën e dy ditëve. Kjo jete e dyfishte është sa e prekshme aq edhe pa e kapërcyeshme për të vegjlit tanë. Ashtu si Maria, në librin “Si ndriçon një xixëllonjë” të cilën e cituam më lart.

Tek vjersha e mëposhtme për gjyshen, vijmë tek një fenomen tjetër, që në shumicën e rasteve “merr terren”. Është ajo e gjuhës shqipe, që ndryshe për një grup të caktuar, është dhe mbetet një nga problemet më serioze për dhjetëra familje shqiptarësh të emigruar. Nase Jani natyrshëm na e sjell në botën e fëmijëve tek poezia “Gjyshja në Tiranë ”:

Gjyshja në Tiranë,

Mbesa në Athinë

Shtatëqind kilometër

Të venë e të vinë…

Gjyshja flet veç shqip,

Mbesa flet greqisht,

Përralla s’ka më,

As lodra në cirk…

Mbesa s’pyet dot,

Gjyshja s’di ç’ti thotë,

Kukulla derdh lot,

Topi hidhet kot…

Fëmijët e pallatit

Gjyshes i thonë gjyshe,

Sa inat i vjen

Që s’di gjuhën shqipe…

Sa inat i vjen

Gjyshja është e saj…

Rri e turpëruar,

Por s’di kush ka faj?

Eh!, faji i prindërve që do kushtojë shumë te fëmijët!

Klara e vogël  4 vjeçe, ka një botë ndryshe nga heroina e poezisë “Gjyshja në Tiranë”. Ajo, përtej oqeanit, çdo mëngjes, sapo dielli zgjohet, “lan sytë me rreze”. Ajo luan me  “top-dielli, hop e hop mbi gjethe…” dhe shpreson të rritet shpejt. Heroina e vogël “ çdo mëngjes lan dhembët, ne dreke e ne darkë, në banjë tek çezma, me furçë e pastë”.

Flamuri kombëtar është dhe mbetet tek vogëlushët simboli i atdhedashurisë. Për Nasen-kryetema. Këtë do ta thotë bukur dhe thjeshtë tek poezia e mëposhtëme:

Flamuri, flamuri,

i kuq me shqiponjë,

Pranë televizorit,

mua më shikon…

E shoh e më sheh

të dy ndjemë gëzim,

Flamuri shqiptar,

është flamuri im…

Flamuri, flamuri,

Është flamuri im,

Kënga e flamurit

E ka emrin  Himn…

Për një vogëlush apo vogëlushe që do të hyjë në shkollë, tashmë fillon edhe mësimi i dijeve. Java jepet e plotë nëpërmjet planetëve që i japin emër ditëve të javës. Në një poezi të ndërthurur bukur e të harmonizuar me një varg të ndjerë kalojnë si në një paradë gjithë ditët për një fëmijë të parritur mirë. Më pas vjen qielli. Dhe deti në një vjershë tjetër. Është momenti që fëmija të zbuloj e të mësojë dije të tjera për mjedisin që na rrethon, me zogj, dallgë, peshq e vaporë, delfinë, balenë e peshkaqenë, por edhe yje e hënë.

Qielli ka re

dhe deti ka dallgë…

deti shtrihet poshtë,

Qielli duket lart…

Qielli i pastër-blu,

blu është dhe deti…

qielli ka zogj,

në det jetojnë peshqit…

Lundroj përmbi det

me vapor të madh…

lart në qiell shoh,

një avion të bardhë…

Deti ka delfinë

dhe balenë të madhe,

ka dhe peshkaqenë

që mishi s’u hahet…

Qielli ka diell,

ka yje dhe hënë…

ne në det notojmë,

shtrihemi në rërë…


Ndërsa po hidhja këto radhë e mendime për poetin Nase Jani, ne kompjuterin tim, pa dashur sytë më shkuan tek një tufë librash shqip të miqve të mi, që i mbaj gjithmonë përballë në tavolinën time të punës. Janë nga ata të postës, që më vinë herë pas here nga krijues të diasporës, në Europë e në Amerikë. Marr e shfletoj “Lotët e hënes” një tregim në vargje për fëmijë. Në qendër është bota e dhe shqetësimi i fëmijëve, ku herë pas here bëhen edhe subjekte të një grabitje për trafik. Poeti, që ka disa vite që jeton në Athinë, duke kaluar shpesh nëpër rrugët e kryeqytetit Grek, ndesh jo rrallë fëmijë, që dalin e lypin dhe ndjen dhimbje. Po kur i dëgjon që flasin shqip me njëri-tjetrin dhimbja për Nase Janin kthehet në një vuajtje të vërtetë. Ka mes tyre të trafikuar, të rrëmbyer e të sjellë nga viset shqiptare, prej banditësh e gangsterësh të pashembullt, të cilët i blejnë dhe i shesin  si një mall i vërtetë, në këtë shoqëri “Demokratike-kapitaliste”. Këtë ma tha dy vite të shkuar, në verë ndërsa një pasdite po rrufisja kafen e pasdites në shtëpinë e tij. Pastaj u ngrit e zgjodhi nga biblioteka e tij personale librin. Psherëtiu.

Kur e shfletova një pasdite më vonë,  në shtëpinë e tim vëllai, ku kisha mbërritur për pushime atë vit, u ndjeva mirë që poeti kishte marre penën për të shkruar për një plagë të thellë shoqërore, ku në qendër janë dhe mbesin fëmijët. Ishte emocionuese e një subjekt që kalonte nëpërmjet lotëve të fëmijës e asaj të hënës që në këtë rast mbetet një metaforë e fuqishme. Unë, disa vite me parë, kur punoja në një gazetë të përditshme të Tiranës, kisha shkruar disa shkrime për trafiqet e organeve që bëheshin me fëmijët. Madje e kisha pësuar. Një komisar policie që pasi kishte arrestuar trafikanten e denoncuar nga unë, dërgoi dy furgonë me policë në shtëpinë time dhe më mbajti një natë në mjediset e policisë. Ndërkohë që një sekser i kishte dhënë një shumë për të liruar trafikanten, ai më bënte presion, deri me jetën, që  ta përgënjeshtroja artikullin tim. Ky rast më bëri pastaj që ta lë atdheun brenda 24 orëve.

Nuk e dija se Nase Jani shkruante edhe për fëmijë, por tregimi në vargje më krijoi mendimin se  poeti ishte shume pranë botës së vogëlushëve tanë. Ishte ndofta kjo shtysa që përmenda në fillim të këtij shkrimi, e cila më bëri që t’i sugjeroj idenë e krijimit të një libri poetik për këtë moshe. Dhe më duket se nuk jam zhgënjyer me Nase Janin.

…Sikur e harruam për një çast analizën e librit, dhe le të kthehemi atje ku e lamë…

Pas një poezie për festa religjioze, autori shpalos menjëherë “atlasin e mistereve” për zbulimin e ditës dhe të natës:

Kur gdhihet është ditë,

kur erret është natë,

ditën shkojmë në shkollë,

natën-në krevat.

Dielli lëshon rreze,

rrezet lëshojnë dritë,

ja, erdhi mëngjesi,

u zgjuan fëmijët…

Ja erdhi mëngjesi,

pastaj do vijë dreka,

pas dreke vjen darka,

pas mbrëmjes vjen nata…

Nata ka dhe hënë,

nata ka dhe yje,

që ndriçojnë në qiell…

Dita-12 orë,

nata-12 orë,

janë në dhjetor…

Dita edhe nata,

janë të barabarta…

Por në jetën e fëmijës, hyjnë edhe kafshët, me botën e tyre, të “ Qenushin me bisht, qenushin me lesh, qenushin me veshe…”

Një tjetër mikeshë…

Macja di të lahet

me gjuhë e me putër…

bishtin ka të gjatë,

gjuhën ka të shkurtër…

Lahet çdo mëngjes,

lahet dhe në darkë,

shtrihet mbi kolltuk,

fle e zgjohet prapë…


Në formën didaktike të tyre fëmija mund që të perceptojë më së miri e të njohë miqtë që e rrethojnë dhe e shoqërojnë në fëmijërinë e ëmbël duke mësuar edhe vetitë e tyre krahas përshkrimit fizik. Pastaj vjen bleta. Një insekt me mjaltin “çudibërës” që është shumë i domosdoshëm për rritjen dhe në shëndetin e tyre:

Nga lulja në lule

bleta mbledh nektarin,

poshtë nëpër lëndina,

lart në faqe-mali…

Bletët-punëtore

Ngrihen në mëngjes,

Dielli s’ka ndritur,

Lulet janë me vesë…

Dalin nga kosherja,

Ku lenë bletët-rojë,

Kush do të vjedhë mjaltin

Ato e pickojnë…

Fluturojnë, tutje,

Ku ka trëndelinë

Mbledhin nektar-lulesh

Në gjithë Lunxhërinë…

Mjaltin që ne hamë

E bën vetëm bleta

Arrëza s’bën mjaltë

Na mëson proverba…

Vinë edhe kafshë si miu, miu kocomiu,…pjatat i lëpiu, që autori e përshkuan:

Dhëmbët i ka-brisk, kërr-kërr tek dollapi, i pëlqen dhe buka,

i pëlqen dhe djathi…

Pastaj në libër vjen edhe një gjarpër që di veç të kafshojë

dhe nuk di të puthë…”

Autori, pasi i ka njohur fëmijët me  mjedisin që i rrethon , si dhe botën e kafshëve, të cilat këto kalojnë nëpërmjet gjithë procesit mësimor që zhvillohet në bankat e shkollës në faqet e abetares, vjen edhe festa. Është një ngjarje e shënuar për vogëlushët “Festa e Abetares”. Ajo ka dhe merr një tjetër kuptim kur mësohet jashtë kufijve të atdheut.

Dhe këtu kaq larg sa jemi,

ku s’ka shkollë të gjuhës shqipe,

ne bëmë Festën e Abetares,

plot me këngë e recitime…

Abetaren e mësuam,

fjalë më fjalë e shkronjë më shkronjë,

dhia, cjapi edhe kecat,

si ndriçon një xixëllonjë…

Lumi, buka, varka, pema,

Shqipëria dhe Flamuri,

manushaqja, luleshqerra…

Valbonën pse s’e zë gjumi?

S’e zë gjumi, mendon shumë,

ka një shoqe në pallat,

është e mirë e është e bukur,

vetëm shqip nuk di të flasë…

S’di t’i thotë mami-mami,

s’di t’i thotë gjyshes-gjyshe,

s’e flet shqip as Abetare,

s’e flet shqip as dallëndyshe…

Gjuha shqipe nuk harrohet,

as këtu e as në hënë,

është e mirë sa s’tregohet,.

është e bukur si një këngë…

Nëpërmjet një vije të qartë pedagogjike për këtë botë fëmijësh, Nase Jani sjell, një tufë gjëegjëzash me Alfabetin e gjuhës shqipe. Nën sintezën; “36 germa, sa fjale gjete?” shpaloset përpara lexuesit të vogël, mjedis ku jeton dhe e rrethon, marrëdhëniet me familjen e plotë miq e shokë, në të gjitha fushat që prekin, kur marrin në fluturim rrugën e jetës…akullore, buke, banane, cjapi, cinxri, çanta, çokollata, drita, dera, dhia, dhjeta, era, ena, ëndrra, ëmbëlsira, flamuri, flutura, gabimi, gaforrja, gjella, hëna, harta, ilaçi, iriqi, jeta, jeleku, kali,kulaçi, letra, litari, llamba, llastiku, mielli, mjalti, nata, nepërka, njëshi, njeriu, orizi, ombrella, piloti, patatja, qepa, qypi, rosa,roja, rrethi, rrapi, sapuni, samari, sharra, shporta, Tirana, trahanaja, thëngjilli, thesi, ulliri, oturaku, vera, violina, xixa, xixëllonja, xhami, xhaxhi, ylli, ylberi, zemra, zebra, zhiva… Pa frikë të thuash, një univers i vërtetë.

Pak ditë më parë, ndërsa e rilexoja , kushedi për të satën herë, pyeta veten: Ky Nase Jani që është autor i mbi 15 librave në poezi, tregime e novela, roman në prozë e roman në vargje, monografi…, pra në të gjitha gjinitë e letrave shqipe, pse e ka vonuar temën për fëmijë, trajtimin e botës së tyre të brishtë?

- Nuk ka shkrimtarë për të rritur e shkrimtarë për fëmijë. Ka shkrimtarë që dinë të shkruajnë letërsi, e te ngrënë probleme për shtresa të ndryshme shoqërore duke na i dhënë me art – më thotë, para pak ditësh, në një mesazh një miku ynë krijues, ndërsa po diskutonim për temat e të vegjëlve tanë.

Nuk e di pse me ishte krijuar mendimi prej kohësh që shumë prej poezive të Nase Janit tek librit “ Si ndriçon një xixëllonjë”, mund të ishin sot,  pa asnjë mëdyshje, edhe në tekstet e leximit letrar të shkollës fillore. Plotësojnë shumë nga kërkesat që janë të domosdoshme në hartimin e tyre. Por kjo punë, do të thosha se është në  dorën e një krijuesi apo një grupi të vogël, që caktohen për t’i hartuar ato. Për të qenë të sinqertë pastaj, mund që të pohoj se në këtë rast konkurojnë preferencat e interesat që janë gati të pashmangshme në këtë mes.

Por unë gjykoj se, artistët shkruajnë për të shpëtuar nga harresa gjërat që kanë më për zemër. Shkruajnë që t’i japin jetë, frymë dhe trajtë, lëvizje e sjellje njerëzore gjithçkaje që ka parë, ka njohur e ka dashur në jetën e tij.

Nase Jani i ka bërë këto edhe në librin e tij të fundit.

Bordo, nëntor 2009

Permalink Lini një Koment

Bertrand Russell – Niçja (në shqip nga Agron Deliu)

18 Korrik, 2009 at 22:10 (Bertrant Russell - Niçe, MENDIMI KRITIK) (, , )

Bertrand  Russell

Filozof e matematicien anglez

në shqip nga Agron Deliu

Tiranë

Earl (Bertrand Arthur William) Russell 1872-1970

Vepra e tij përfshin dhe probleme sociale. Ndër veprat kryesore është dhe “Një histori e filozofisë perëndimore” (1945)  Çmimi Nobel në letërsi për vitin 1950

Niçja

Niçe (1844-1900) e konsideroi veten, drejtësisht, si pasues i Shopenhauerit, ndaj të cilit megjithatë ai është superior në shumë  mënyra, veçanërisht lidhur me  unitetin dhe  koherencën e doktrinës së tij. Etika orientale e dorëheqjes  e Shopenhauerit duket në mos përputhje me metafizikën e tij të plotfuqishmërisë së vullnetit; te Niçja, vullneti ka në pikëpamje  etike vend të parë  njëlloj si edhe në pikëpamje metafizike. Niçja, ndonëse një profesor, ishte një filozof letrar më shumë se një filozof  akademik. Ai nuk krijoi teori të reja teknike në ontologji  apo  epistemologji; rëndësia e tij është së pari në etikë, dhe së dyti si një kritik historik i mprehtë. Do ta kufizoj veten thuaj se krejtësisht në etikën e tij dhe në kritikën e fesë, me që qe ky aspekt  i veprës ë tij ai  që e bëri atë të ketë ndikim.

Jeta e tij ishte e thjeshtë. I ati qe një  pastor Protestant, dhe rritja e tij ishte  shumë fetare. Ishte i  shkëlqyer në universitet si klasiçist dhe  student i filologjisë, aq sa  më 1869 para se të merrte diplomën, ju ofrua  vendi i profesorit  të filologjisë në Bazel,  të cilin e pranoi. Shëndetin  nuk e pati asnjë herë të mirë, dhe pas periudha sëmundjesh u detyrua të dalë në pension së fundi më 1879. Pas kësaj, jetoi në hotele kurativë në Zvicër; më 1888 u çmend, dhe  mbeti i tillë deri sa vdiq. Kish një admirim pasionant për Vagnerin, po u grind me ‘të lidhur me Parsifalin, të cilin e mendoi si tepër të Krishterë dhe të mbushur me mohim. Pas  grindjes e  kritikoi Vagnerin me  egërsi, e arriti aq larg sa ta akuzojë se  ishte  çifut. Botëkuptimi i tij i përgjithshëm, megjithatë, mbeti  shumë i ngjashëm me atë të Vagnerit te  Unaza; mbinjeriu i Niçes është shumë i ngjashëm me Zigfridin, përjashtuar faktin  se   ai di Greqisht. Kjo mund të duket e çuditshme, po nuk është  defekti  im. Niçe  nuk ishte një romantik në mënyrë të ndërgjegjëshme; në të vërtetë  ai i kritikon  romantikët shpesh në mënyrë të ashpër. Në mënyrë të ndërgjegjëshme  botëkuptimi i tij  ishte Helenik; por  pa komponentin Orfik. Ai admironte para-Sokratikët,  përjashtuar Pitagorën. Ai  kish një afinitet të madh për  Heraklitin. Njeriu i madh i Aristotelit është shumë i ngjashëm me atë që Niçja e quan “njeriu  fisnik,” por në përgjithësi ai i konsideron filozofët Grekë nga Sokrati e këtej si inferiorë ndaj para ardhësve të tyre. Ai nuk mund ta falë Sokratin për origjinën e tij të ulët; e quan atë një “roturier,”  dhe e akuzon  për korruptim të rinisë fisnike të Athinës me një  ndikim moral demokratik. Platoni, veçanërisht, qortohet  lidhur me  dëshirën e tij për  edukim. Niçes, sidoqoftë, me sa duket nuk  i pëlqen ta dënojë atë, dhe sugjeron, për ta justifikuar, se ndoshta ai nuk ka qenë i sinqertë, e vetëm  predikuar virtytin si mjet për të mbajtur klasat  më të ulëta nën fre. Në një rast ai flet për ‘të si  për  “një Kaliostro* të madh.” Atij i  pëlqen  Demokriti dhe Epikuri, por dashuria për këtë të fundit duket disi jo logjike, po qe se nuk interpretohet  si realisht një admirim për  Lukrecin.

Siç mund të pritej ai kish një vlerësim të ulët për Kanti, të cilin e quan një “një fanatik moral  à la Ruso.”

Pavarësisht prej kritikës së Niçes për romantikët, botëkuptimi i tij i detyrohet shumë atyre; ky botëkuptim është ai i  anarkizmit  aristokratik, si  i Bajronit, dhe  nuk është për t’u habitur  kur  konstaton  se  ai  e admiron Bajronin. Ai  përpiqet të  kombinojë dy  bashkësi vlerash, që   nuk harmonizohen lehtë: nga njëra anë i pëlqen egërsia, lufta  dhe   krenaria  aristokratike; nga ana tjetër  dashuron filozofinë, dhe letërsinë e artet, veçanërisht muzikën.Historikisht, këto vlera kanë bashkë jetuar në Rilindje;

*Kont Alessandro di Cagliostro, mashtrues Sicilian (1743-1795).

Papa Julius II, duke luftuar për Bolonjën dhe  punësuar  Mikelanxhelon, mund të merret si  lloji i njeriut të cilin Niçja do të pëlqente ta  shihte në kontroll të qeverive. Është e natyrshme të krahasohet Niçja me Makiavelin, pavarësisht prej  ndryshimeve të rëndësishëm mes dy njerëzve. Lidhur me ndryshimet: Makiaveli ishte një njeri që merrej me punë, mendimet e të cilit qenë formuar prej kontakteve të ngushtë me biznesin publik, dhe ishin në harmoni me kohën e tij; ai nuk qe pedant ose sistematik, dhe filozofia politike e tij  zor se formon një tërësi  koherente; Niçja, përkundrazi, qe një profesor, njeri librash, dhe një filozof në opozitë të ndërgjegjshme me ato që dukej se qenë tendencat dominuese politike e etike të kohës së vet. Ngjashmëritë, megjithatë, janë më të thella. Filozofia politike e Niçes është analoge me atë të Princit (jo Diskutimet), ndonëse ajo është përpunuar e  përdorur  në një   fushë më të gjerë. Edhe Niçja edhe Makiaveli kanë një etikë, e cila tenton te  pushteti dhe është qëllimisht  anti-Kristiane, ndonëse Niçja është më i sinqertë në këtë  pikëpamje. Ç’ishte çezar Borgia për Makiavelin, qe Napoleoni për Niçen: një njeri i madh i  mundur prej kundërshtarësh të vegjël. Kritika e Niçes për fetë dhe filozofitë është e dominuar tërësisht  prej   motivesh etikë.  Ai admiron disa cilësi, të cilat ai beson (ndoshta me të drejtë) se janë të mundura vetëm për një pakicë aristokratike; shumica, sipas mendimit të tij, duhet të jetë vetëm mjet për të realizuar shkëlqimin e pak njerëzve, e nuk duhet konsideruar se duhet të ketë ndonjë pretendim të pavarur për  lumturi apo mirë qenie. Ai aludon zakonisht për  qeniet e zakonshme  njerëzorë si për “llumrat,” dhe  nuk ka ndonjë kundërshtim për vuajtjet e tyre në se kjo është e domosdoshme për nxjerrjen e një njeriu të madh. Kështu e gjithë rëndësia e periudhës  prej  vitit 1789 deri më 1815 është  përmbledhur te Napoleoni: “Revolucioni e bëri  Napoleonin të mundur: ky është justifikimi i tij. Ne duhet të dëshirojmë kolapsin anarkik të gjithë civilizimit tonë në se rezultati i tij do të jetë një produkt i  tillë. Napoleoni bëri të mundur  nacionalizmin: ky është justifikimi i këtij të fundit.”  Thuaj se  tërë  shpresat më të mëdha të këtij shekulli, thotë ai, i  detyrohen Napoleonit.

Ai është i prirur ta shprehë veten në mënyrë paradoksale dhe në një formë që  trondit  thellë lexuesit e zakonshëm. E bën këtë duke përdorur fjalët “mirë” dhe “keq” me  kuptimet e tyre të zakonshëm, e duke thënë më pas se ai preferon “keq” ndaj “mirë.” Libri i tij, Përtej të Mirës e të Keqes, realisht tenton të ndryshojë mendimin e lexuesit  se ç’është mirë e ç’është keq, por  pretendon, përjashto momente të veçantë,  se lavdëron atë që është “keq” dhe  diskrediton atë që është “mirë.” Ai thotë, për shembull, se është gabim të konsiderohet si detyrë  tentimi te fitorja e të mirës dhe  zhdukja e të keqes; kjo pikëpamje është Angleze, dhe tipike për “këtë kokë trashë, Xhon Stjuart Mill,” një njeri  për të cilin  ka një neveri veçanërisht të fortë. Për ‘të ai thotë:

“Më vjen  tmerr prej vulgaritetit të tij kur thotë ‘Ajo që është e drejtë për një njeri është e drejtë për një tjetër’; ‘Mos i bëj të tjerëve atë që nuk do të doje të të bënin të tjerët ty.’* Të tillë parime do të vendosnin me kënaqësi tërë trafikun  njerëzor mbi shërbimet reciproke, kështu që  çdo veprim  do të  dukej se do të ishte një pagesë me para në dorë për diçka që na bëhet ne. Hipoteza këtu është e neveritshme deri në shkallën e fundit: merret si e garantuar që ekziston një farë ekuivalence në vlerë  mes  veprimit tim dhe tëndit.”**

Virtyti i vërtetë, në kundërshtim me  atë të zakonshëm, nuk është për të gjithë por duhet të  mbetet karakteristika e një pakice aristokrate. Ai nuk është për përfitim apo kujdes; ai  e izolon zotëruesin e tij prej njerëzve të tjerë; ai është armiqësor ndaj rendit,

*Më duket se më kujtohet  që dikush e ka thënë  këtë  para Millit.

**Në gjithë citimet prej Niçes, italiket  janë në origjinal.

dhe dëmton  inferiorët. Është e domosdoshme për njerëzit e lartë që të bëjnë luftë me masat dhe t’i rezistojnë tendencave demokratike të kohës, sepse në të gjithë drejtimet  njerëzit  mediokër  po bashkojnë forcat për të bërë veten  zotër. “çdo gjë që zbut, dhe që sjell ‘popullin’ ose ‘gruan’ në  krye, vepron në favor të   së drejtës  së votimit universale – do me thënë, të dominimit të  njerëzve  ‘inferiorë’.” Mashtruesi ishte Rusoi, që e bëri  gruan të interesuar; pastaj erdhi  Harriet Beecher  Stowe  dhe  skllevërit; pastaj Socialistët me mbrojtjen e tyre për punonjësit  dhe të varfërit. Të gjithë këta  duhen  luftuar. Etika e Niçes nuk është një etikë  e vetë- faljes në ndonjë sens të zakonshëm; ai beson në disiplinën Spartane dhe kapacitetin për të duruar si edhe për të shkaktuar dhëmbje për qëllime të rëndësishëm. Ai admiron  forcën e vullnetit mbi  të gjitha gjërat. “Unë provoj forcën e një vullneti,” thotë ai,”në bazë të sasisë së rezistencës që mund të ofrojë ai dhe sasisë së dhimbjes e të torturës  që mund të durojë ai dhe të dijes  si ta kthejë  atë në avantazhin e vet; unë nuk e tregoj të keqen dhe dhëmbjen e ekzistencës me gishtin e qortimit, por  ushqej shpresën që jeta një ditë mund të bëhet më e keqe dhe më e mbushur me vuajtje se ç’ka qenë  ndonjëherë.” Ai e konsideron mëshirën si një dobësi që duhet luftuar. “Objektivi është të arrihet ajo energji e pamatë e madhështisë  që mund të modelojë njeriun e të ardhmes përmes disiplinës si edhe përmes zhdukjes së miliona  llumrave, e që mundet akoma të evitojë  shkatërrimin e vetes kur sheh  vuajtjen e krijuar, që  nuk ka të krahasuar me ndonjë vuajtje të mëparshme.” Ai profetizoi me një farë ngazëllimi një epokë të luftërave të mëdha; nuk di  në se  do të kish qenë i lumtur po të kish jetuar për të parë plotësimin e profecisë  së vet.

Megjithatë, ai nuk është  një  adhurues i  Shtetit; ai është  larg  kësaj. Ai është një individualist  pasionant, një besues te heroi. Mizeria e një kombi të tërë, thotë ai, ka më pak rëndësi se  vuajtja e një individi të madh:  “Fatkeqësitë e gjithë këtyre njerëzve të vegjël nuk përbëjnë së bashku një shumë-totale, me përjashtim  të ndjenjave  të njerëzve të fuqishëm.”

Niçja nuk është një nacionalist, dhe nuk tregon admirim  të tepërt për Gjermaninë. Ai do një  klasë udhëheqëse ndërkombëtare, që do të jenë zotërit e dheut: “një aristokraci të re të madhe të bazuar  mbi vetë-disiplinën më të rreptë, ku  vullneti i njerëzve  filozofë të pushtetit dhe i tiranëve-artistë do të  stampohet  mbi  mijëra  vjet.”

Ai gjithashtu nuk është qartësisht  anti-Semit, ndonëse ai mendon se  Gjermania ka aq  çifutë sa edhe mund të asimilojë, dhe nuk duhet të lejojë ndonjë  ardhje tjetër të Çifutëve. Atij nuk i pëlqen Dhiata e Re, ndërsa e Vjetra po, për të cilën flet  në terma të admirimit më të lartë. Për të qenë të drejtë me Niçen duhet  theksuar  që shumë zhvillime moderne, të cilët  kanë një farë lidhje me botëkuptimin e tij të përgjithshëm etik, janë të kundërt me mendimet e tij të shprehur  qartë.

Dy përdorime të etikës së tij meritojnë vëmendje: së pari, neveria e tij për gratë; së dyti, kritika e tij e hidhur për Krishterimin. Ai nuk lodhet kurrë së  proklamuari kundër grave. Në librin e vet pseudo-profetik. Kështu  foli  Zarathustra, ai thotë se gratë akoma nuk janë  të afta për miqësi; ato akoma  janë mace, ose zogj, ose në rastin më të mirë lopë. “Burrat duhen  mësuar për luftë dhe gratë për riprodhimin e luftëtarëve. Gjithçka  tjetër është  budallallëk.”  Riprodhimi i luftëtarit duhet të jetë i një lloji të veçantë në se mund t’i besohet aforizmit të tij më  të rëndësishëm  për këtë pikë: “Po shkon me një grua? Mos  harro kamxhikun tënd.”

Ai nuk është  përherë kaq  brutal, ndonëse gjithmonë është po kaq  përbuzës. Te Vullneti për Pushtet ai thotë: “Ne marrim kënaqësi nga gruaja si nga një  lloj  krijese më  e lehtë, më delikate, dhe më  eterike. Çfarë  lloj kënaqësie është të takosh krijesa që kanë në mendjet e tyre vetëm vallëzime, kotësira dhe veshje! Ato përherë kanë qenë kënaqësia e çdo shpirti mashkullor  nervoz e  të thellë.” Megjithatë, edhe këto hire gjenden  te gratë  vetëm  për sa kohë që ato mbahen në zap prej  meshkujsh burrërorë; sapo arrijnë ndonjë pavarësi ato bëhen të pa durueshme. “Gruaja ka kaq shumë arsye për turp; te gruaja ka të fshehur kaq shumë pedantizëm, sipërfaqësi, moralizim, postulate pa vlerë, mosfrenim dhe mendime të lehta…që janë  kufizuar realisht e dominuar deri më sot  nga frika e  burrit.”  Kështu thotë ai tek  Përtej të Mirës dhe të Keqes , ku shton se  ne duhet të mendojmë për gratë si pronë, siç bëjnë Orientalët. I tërë abuzimi i tij  lidhur me gratë ofrohet si e vërtetë  vetë-evidente; ajo nuk  mbështetet në dëshmi historike apo në përvojën e vet, e cila përsa i takon grave, ishte thuaj se e kufizuar te motra e tij.

Kundërshtimi i Niçes ndaj Krishterimit është nga që ai shkaktoi pranimin siç e quan ai të “moralit të skllavit.”  Është kurioze të vërehet  kontrasti mes argumenteve të tij dhe atyre të philosophes Francezë, që paraprinë Revolucionin. Ata argumentuan se  dogmat Krishtere  janë të pa vërteta; se Krishterimi  mëson nënshtrim ndaj atij që  gjykohet të jetë  vullneti i Zotit, ndërsa  krijesat njerëzore që kanë respekt për vetveten nuk duhet të përulen para ndonjë Fuqie më të lartë; dhe se Kishat  e Krishtera janë bërë  aleatet e tiranëve, dhe po ndihmojnë armiqtë e demokracisë për të mohuar lirinë dhe  për të vazhduar të grijnë  faqet e të  varfërve. Niçja nuk është i interesuar për të vërtetën metafizike të  Krishterimit apo të ndonjë feje tjetër; duke qenë i bindur  se asnjë fe nuk është realisht e vërtetë, ai i gjykon  gjithë fetë  tërësisht në bazë të efekteve të tyre shoqërorë. Ai bie dakord me philosophes në kundërshtimin për t’ju nënshtruar vullnetit të supozuar të Zotit, por ai do ta zëvendësojë atë me  vullnetin e “tiranëve-artistë” tokësorë. Nënshtrimi është i drejtë, me përjashtim  të këtyre supernjerëzve, por jo nënshtrimi ndaj Zotit  të Krishterë. Lidhur me Kishat  Krishtere që janë aleate të tiranëve e të armiqve të demokracisë, kjo, thotë ai, është krejt e kundërta e të vërtetës.  Revolucioni Francez dhe Socializmi janë, sipas tij, esencialisht identikë në shpirt me Kristianizmin; ndaj gjithë këtyre ai është kundër, dhe për të njejtën arsye: sepse ai nuk i trajton tërë  njerëzit si të barabartë në çfarëdo lloj  aspekti qoftë.

Budizmi  dhe  kristianizmi, thotë ai,  janë të dyja  fe “nihiliste”, në kuptimin që mohojnë çdo ndryshim të fundëm  në vlera  mes një njeriu e një  njeriu tjetër, por Budizmi është shumë më pak i kundërshtueshëm prej të dyjave.  Kristianizmi është degjenerativ, i mbushur me elementë të kalbëzuar e për t’u nxjerrë jashtë; forca e tij lëvizëse është revolta e llumrave. Kjo revoltë u fillua prej çifutëve, dhe u soll në Kristianizëm prej “epilektikësh të shenjtë”  si Shën Pali, që nuk kish  ndershmëri. “Dhiata e Re është ungjilli i një specie njerëzish tërësisht të ulët.”  Kristianizmi është gënjeshtra më fatale dhe  më mashtruese që ka ekzistuar ndonjëherë. Asnjë njeri i përmendur nuk i ka  ngjarë  kurrë idealit të Krishterë; shqyrtoni për shembull heronjtë e Jetëve të Plutarkut. Kristianizmi duhet dënuar për mohimin e vlerës së “krenarisë, pathosit të distancës, përgjegjësisë së madhe, shpirtit të zjarrtë, animalizmit të shkëlqyer, instinktit të luftës e të pushtimit, deifikimit të pasionit, hakmarrjes, zemërimit, epshit, aventurës, dijes.” Të gjitha këto gjëra janë të mira, dhe të gjitha  thuhet prej Kristianizmit se janë të këqija – kështu  pohon Niçja.

Krishterimi, argumenton ai,  tenton  në zbutjen e zemrës së njeriut, por kjo është  e gabuar. Një kafshë e egër ka një farë madhështie, të cilën e humbet  kur  zbutet. Kriminelët me të cilët u shoqërua Dostojevski ishin më të mirë se ai vetë, sepse ata e respektonin veten më shumë. Niçja është i neveritur prej  pendimit dhe  shlyerjes, të cilat ai i quan një  folie circulaire. Është e vështirë për ne ta çlirojmë veten nga kjo  mënyrë të menduari rreth sjelljes njerëzore: “ne jemi trashëgimtarë të viviseksionit të ndërgjegjes e të vetë-kryqëzimit që prej dy mijë vjetësh.” Ka  një pasazh shumë elokuent për Paskalin, që meriton të citohet, sepse ai tregon kundërshtimet e Niçes  për Krishterimin në mënyrën e vet më të mirë: “ç’është ajo që luftojmë ne te Krishterimi? Ajo që ai  ka  për qëllim shkatërrimin e të fortit, thyerjen e shpirtit të tij, shfrytëzimin e momenteve të dobësisë e të debilitetit të tij, kthimin e sigurisë së tij krenare në shqetësim dhe luftë të ndërgjegjes; ajo që ai di si të helmojë instinktet më të mirë dhe t’i infektojë ata me sëmundje, deri sa forca e tyre, vullneti i tyre për pushtet, të kthehet  përbrenda, kundër tyre – deri sa i forti të vdesë prej vetë-neveritjes dhe vetë-sakrifikimit të tepërt:ajo mënyrë e  frikshme të vdekuri, për të cilën Paskali  është shembulli më i famshëm.”

Në vend të shenjtorit të Krishterë Niçja dëshiron të shohë atë që  e quan njeri “fisnik,” jo si një tip universal, por si një aristokrat udhëheqës. Njeriu “fisnik” do të jetë i aftë për mizori, dhe, sipas rastit, për atë që në mënyrë vulgare konsiderohet si krim; ai do të njohë detyra vetëm para të barabartëve me veten. Ai do të mbrojë artistët dhe poetët dhe të gjithë ata që  qëllon të jenë zotër të ndonjë mjeshtërie, po ai do të bëjë kështu duke qenë vetë anëtar i një urdhri më të lartë se sa ata që dinë vetëm si të bëjnë diçka. Nga shembulli i luftëtarëve ai do të mësojë të shoqërojë vdekjen me interesa  për të cilat po lufton;  për të sakrifikuar numra dhe për ta marrë  kauzën e vet me seriozitet të mjaftë për të mos kursyer njerëz;  për të praktikuar  disiplinë të rreptë; dhe për t’i lejuar vetes dhunë e aftësi  në luftë. Ai do të  njohë pjesën e luajtur prej mizorisë në shkëlqimin aristokratik: “thuaj se  çdo gjë që ne  e quajmë ‘kulturë më e lartë’ bazohet  mbi  spiritualizimin dhe intensifikimin e  mizorisë.”  Njeriu “fisnik” është esencialisht mishërimi i vullnetit për pushtet.

Ç’duhet të mendojmë për doktrinat e Niçes? Deri në ç’masë janë të vërteta ato? A janë të  dobishme  në ndonjë farë mase? A ka në ‘to ndonjë gjë objektive, apo janë thjeshtë fantazi-pushteti  të një invalidi? Është e pa mohueshme që Niçja ka pasur një ndikim të madh, jo tek  filozofët teknikë, por te njerëzit e kulturës letrare e artistike. Duhet pranuar gjithashtu se profecitë e tij lidhur me të ardhmen, deri më sot, provuan se janë  më  tamam se ato të liberalëve  apo të Socialistëve. Në se ai është  një simptomë e thjeshtë sëmundje, sëmundja  duhet të jetë shumë e përhapur në  botën moderne.

Megjithatë  ka shumë gjëra te ai që duhen lënë me një anë  si thjesht megallomaniake. Duke folur për Spinozën ai thotë: “Sa shumë timiditet dhe ekspozim personal tradhton  kjo maskeradë e  një eremiti të sëmurë!” Saktësisht e njëjta gjë  mund të thuhet për atë vetë, me më pak rezervim me që ai nuk  hezitoi ta thotë atë për Spinozën. Është e qartë se në ëndrrat e veta në diell ai është një luftëtar, jo një profesor; gjithë njerëzit  që admiron janë ushtarakë. Mendimi i tij për gratë, si i çdo burri, është një objektifikim i emocionit të vet ndaj tyre, që është dukshëm një  emocion frike. “Mos harro kamxhikun tënd” – por nëntë gra ndër dhjetë syresh do t’ja merrnin kamxhikun nga dora, dhe ai e dinte këtë, prandaj  i qëndroi larg  grave, dhe  qetësoi  vanitetin e vet të plagosur me  shprehje të pa këndshme. Ai dënon dashurinë Kristiane  sepse e mendon atë si një rezultat të frikës: kam frikë se fqinji im mund të më dëmtojë, e kështu unë e siguroj se e dua atë. Në se do të isha më i fortë e më kurajoz, do ta shfaqja hapur  mos përfilljen  për ‘të, që sigurisht e ndjej. Niçes nuk i duket e mundur që një njeri duhet të ndjejë vërtetë  dashuri universale,me sa duket nga që vetë ai  ndjen  thuaj se  urrejtje dhe frikë universale, të cilën ai do të maskojë si  indiferencë  njeriu të madh.  Njeriu i tij “fisnik” -që është vetja e vet në ëndrra në diell- është një krijesë që nuk ka farë simpatie, është i pa shpirt, llogaritar, mizor, që i intereson vetëm  pushteti i tij. Mbreti Lir, në prag të  çmendurisë, thotë:

Do të bëj  gjëra të tilla-Se ç’janë akoma  nuk e di-

po ato do të  jenë Terrori mbi dhé.

Kjo është filozofia e Niçes në një  lëvozhgë arre. Nuk i  ka kaluar  Niçes kurrë nëpër mend se etja për pushtet, me të cilën ai vesh  super njeriun e tij, është  vetë  një rezultat i frikës. Ata që nuk i tremben fqinjëve të tyre nuk shohin domosdoshmëri  t’i  tiranizojnë ata. Njerëzit që e kanë mposhtur frikën  nuk kanë cilësinë demoniake të  Neronëve “tiranë-artistë” të Niçes, që  përpiqen të gëzojnë muzikë dhe masakër ndërsa zemrat e tyre janë mbushur me frikën e  revolucionit të pa evitueshëm të pallatit. Unë nuk do të mohoj se, pjesërisht si  një rezultat i  shkrimeve të tij, bota reale është bërë  mjaft e ngjashme me ëndrrat e këqija të tij, po kjo nuk e bën atë më pak të tmerrshme. Duhet pranuar se ka një lloj tipi të etikës  Kristiane ndaj të cilës armiqësitë e Niçes mund të përdoren me të drejtë. Paskali dhe Dostojevski – ilustrime të atij vetë – kanë të dy  diçka degraduese në virtytin e tyre. Paskali sakrifikoi intelektin e vet madhështor matematik  për Zotin e tij, duke i atribuar atij një barbaritet që ishte një zmadhim kozmik i torturave  të sëmura mendore të Paskalit. Dostojevski  nuk ka të bëjë fare me “krenarinë në vetvete”; ai do të mëkatojë me qëllim që të  pendohet dhe të gëzojë luksin e rrëfimit. Unë nuk do të diskutoj  çështjen se deri në ç’masë devijime  të tillë  mund të përdoren për akuza të drejta  ndaj Krishterimit, por unë do të pranoj se  jam në një mendje me Niçen  në konsiderimin si të neveritshëm të  homazhit të Dostojevskit. Një lloj kryeneçësie e krenarie dhe bile vetë-afirmimi, jam dakord se janë elementë përbërës të  karakterit më të mirë; po virtyti që i ka rrënjët e veta  te frika është tepër për ta pasur admirim.

Ka dy lloje shenjtësh: shenjti nga natyra dhe shenjti nga frika. Shenjti nga natyra ka një dashuri spontane  për njerëzimin; ai  bën mirë sepse bërja kështu i jep atij lumturi. Shenjti nga frika, nga ana tjetër, sikurse njeriu që frenohet prej vjedhjes vetëm nga polici, do të ishte i keq në se nuk do të kufizohej prej mendimit të  zjarrit të ferrit apo të  hakmarrjes së fqinjit. Niçja mund të  imagjinojë  vetëm llojin e dytë të shenjtit; ai është  kaq i mbushur me frikë dhe urrejtje sa  dashuria spontane për njerëzimin  i duket  e  pa mundur. Ai nuk e ka konceptuar kurrë njeriun, i cili  me tërë pa frikshmërinë dhe  krenarinë e vendosur të supernjeriut, megjithatë nuk shkakton dhimbje  nga  që  nuk ka dëshirë të veprojë  kështu. A mendon njeri se Linkolni ka vepruar siç veproi  nga frika e ferrit? Megjithatë për Niçen Linkolni është i neveritshëm, ndërsa Napoleoni i madh.

Mbetet për t’u shqyrtuar  problemi kryesor etik i ngritur prej Niçes, e pikërisht: a duhet që etika jonë të jetë aristokratike, apo duhet që ajo në një farë kuptimi  t’i trajtojë të gjithë njerëzit njëlloj? Kjo është një pyetje, e cila siç sapo e thashë, nuk ka kuptim shumë të qartë, e me ç’duket  për fillim duhet  përpjekur ta  bëjmë më të  përcaktuar.

Duhet së pari të përpiqemi të dallojmë një etikë aristokratike nga një teori politike aristokratike.  Ai që beson te parimi i Bentamit i lumturisë më të madhe për numrin më të madh  ka një etikë demokratike, por ai mund të mendojë se lumturia e përgjithëshme  ndihmohet më mirë prej një forme  qeverisje aristokratike. Kjo nuk është  pozita e Niçes. Ai pohon se  lumturia e  popullit të thjeshtë  nuk është  pjesë e të mirës  për se. Gjithçka që është e mirë ose e keqe në vetvete ekziston vetëm në pak  superiorë; ajo që i ndodh  pjesës tjetër nuk ka rëndësi.

Pyetja tjetër është: Si  përcaktohet  pakica  superiore? Në praktikë ata kanë qenë zakonisht një racë pushtuese ose një aristokraci  e trashëguar – dhe aristokracitë zakonisht kanë qenë, të paktën në teori, pasardhëse të racave  pushtuese. Unë mendoj se  Niçja do të pranonte këtë definicion. “Asnjë moral  nuk është i mundur  pa lindje të mirë,” na thotë ai. Ai thotë se kasta fisnike është përherë në fillim barbare, por që  çdo  ngritje e Njeriut  i detyrohet  shoqërisë aristokratike.

Nuk është e qartë në se Niçja e konsideron superioritetin e aristokratit si të lindur apo si të ardhur nga edukimi dhe mjedisi rrethues. Në rastin e fundit, është vështirë të mbrohet përjashtimi i të tjerëve prej avantazhesh për të cilët, ex hypothesi, ata janë të  përgatitur njëlloj. Do të supozoj atëherë  se ai i konsideron aristokracitë pushtuese dhe  pasardhësit e tyre si biologjikisht superiore ndaj  subjekteve të vet, siç janë njerëzit superiorë ndaj kafshëve shtëpiake, ndonëse në një shkallë më të vogël. Ç’duhet të kuptojmë me “biologjikisht  superior”? Ne do të  nënkuptojmë  kur interpretojmë Niçen, se individët e racës superiore dhe  pasardhësit e tyre ka më shumë  mundësi të jenë  “fisnik” në kuptimin e Niçes: ata do të kenë   fuqi më të madhe  vullneti, më shumë kurajë, më shumë impuls drejt pushtetit, më pak simpati, më pak frikë, dhe më pak  butësi. Tani  mund të shpallim  etikën e Niçes. Mendoj se ajo që pason është një analizë e drejtë e saj:

Fitimtarët në luftë dhe pasardhësit e tyre, janë zakonisht biologjikisht  superiorë ndaj të mundurve. Është pra e dëshirueshme që ata duhet të mbajnë gjithë pushtetin, dhe duhet të komandojnë punët ekskluzivisht në  favor të interesave të tyre.

Këtu akoma duhet marrë në shqyrtim fjala “dëshirueshme.”  Çfarë është e “dëshirueshme” në filozofinë e Niçes? Nga pikëpamja e një të jashtmi, ajo që Niçja e quan të “dëshirueshme” është ajo që dëshiron Niçja. Me këtë interpretim, doktrina e Niçes mund të shpallet më  thjeshtë dhe më ndershmërisht në një fjali: “Unë dëshëroj të  kem jetuar në Athinën e Perikliut apo Firencen e Mediçëve.” Po kjo nuk është një filozofi; ky është një fakt biografik rreth një individi të caktuar. Fjala “dëshirueshme” nuk është sinonime me “e dëshirueshme prej meje”; ajo ka  një farë pretendimi, sado  të  mjegullt, për universalitet  legjislativ. Një  deist  mund të thotë  se ajo që është e dëshirueshme  është ajo që  dëshiron Zoti, po Niçja nuk mund ta thotë këtë. Ai mund të thotë se e di  ç’është e mirë  përmes një intuite etike, po ai nuk do ta thotë këtë, sepse ajo  tingëllon tepër Kantiane. Ajo që mund të thotë ai, si  zgjerim i fjalës e “dëshirueshme,” është kjo: “Në se njerëzit do të lexojnë  veprat e mija, një përqindje e caktuar e tyre do të pranojë  dëshirat e mija lidhur  me organizimin e shoqërisë; këta njerëz, të frymëzuar prej energjisë dhe vendosmërisë që do t’ju japë filozofia ime, mund të ruajnë dhe të rivendosin aristokracinë, me veten e tyre si aristokratë ose (sikurse unë) ithtarë të aristokracisë. Në këtë mënyrë ata do të arrijnë një jetë më të plotë se  ajo që mund të kenë si shërbyes të popullit.”

Është një element tjetër te Niçja, që është shumë i afërt me kundërshtimin e  shprehur  me forcë prej “individualistëve të  vendosur” kundër sindikatave. Në një  përleshje të të gjithëve kundër të gjithëve, fituesi  zotëron disa veti të cilat Niçja i admiron, të tilla si kurajën, imagjinatën dhe  forcën e vullnetit. Po në se njerëzit që nuk i zotërojnë këto veti aristokratike (që përbëjnë shumicën e madhe) lidhen së bashku,  ata mund të fitojnë pavarësisht prej  inferioritetit të tyre individual. Në këtë përleshje të  canaille kolektivë kundër  aristokratëve,  Krishterimi është fronti ideologjik siç ishte  Revolucioni Francez fronti i luftës. Prandaj ne duhet të kundërshtojmë çdo lloj bashkimi mes individëve të dobët,  nga frika se fuqia e tyre e bashkuar do të kapërcejë atë të individëve të fortë; nga ana tjetër, ne duhet të ndihmojmë bashkimin mes  elementëve të fortë dhe  pjellorë të popullatës, Hapi i parë drejt krijimit të një bashkimi të tillë është predikimi i filozofisë së Niçes. Do të shihet se nuk është e lehtë të ruhet  dallimi mes  etikës dhe politikës. Të supozojmë se duam – siç dua unë sigurisht- të gjejmë argumente kundër  etikës dhe politikës së Niçes, çfarë argumentesh mund të gjejmë ne?

Ekzistojnë argumente  praktikë me peshë që tregojnë se përpjekja për të siguruar qëllimet e tij  do të sigurojë në fakt diçka  mjaft të ndryshme. Aristokracitë e lindura janë tashmë të diskredituara; e vetmja formë praktike e aristokracisë është një organizatë si  partia Fashiste apo Naziste. Një organizatë e tillë krijon  kundërshtim, dhe  duket se do të mundet në luftë; por në se nuk mundet ajo detyrimisht, në fund të fundit, do të bëhet asgjë më tepër se një  Shtet policor, ku udhëheqësit jetojnë nën terrorin e vrasjes, dhe heronjtë janë në kampe përqendrimi. Në një komunitet të tillë  besimi dhe nderi janë tharë nga  zhdukja, dhe aristokracia e re e supernjerëzve degjeneron në një klikë  frikacakësh që dridhen. Këta, sidoqoftë, janë argumenta për kohën tonë; ata nuk do të vlenin  në të kaluarën, kur aristokracia qe e pa diskutueshme.  Qeverisja e Egjiptit  është bërë sipas  parimesh  Niçeanë për  disa mijëravjeçarë. Qeverisjet e  thuaj se tërë Shteteve të mëdhenj  ishin  aristokratike deri në Revolucionet Amerikan e Francez. Atëherë duhet të pyesim veten në se ekziston ndonjë arsye e shëndoshë për të preferuar  demokracinë ndaj një forme qeverisje që ka pasur një  histori të tillë të gjatë e të suksesshme – apo, me që merremi me filozofinë e jo politikën, në se ka  baza objektive për të  mos pranuar etikën  nëpërmjet të cilës Niçja   është për aristokracinë. Problemi  etik, në kundërshtim me atë politik, ka të bëjë me simpatinë. Simpatia, në kuptimin e të bërit të pa  lumtur  prej vuajtjeve të të tjerëve, është deri në një farë mase e natyrshme për  qeniet njerëzore; fëmijët e vegjël  shqetësohen kur  dëgjojnë fëmijë të tjerë që qajnë. Por zhvillimi i kësaj ndjenje është shumë i ndryshëm në njerëz të ndryshëm. Disa gjejnë kënaqësi kur ushtrojnë tortura;  të tjerë, si Buda, ndjejnë që nuk mund të jenë plotësisht të lumtur për aq kohë sa ndonjë  gjë e gjallë vuan. Shumica e njerëzve e ndajnë njerëzimin  emocionalisht në miq dhe armiq, duke ndjerë simpati për të parët po jo për të dytët. Një etikë e tillë si ajo e Kristianizmit apo e Budizmit ka bazën e vet emocionale në simpatinë universale; ajo e Niçes në mungesën e plotë të simpatisë. (Ai  predikon shpesh kundër simpatisë, dhe në këtë aspekt ndjehet se ai nuk ka vështirësi  për t’ju  bindur aksiomave të veta.)  çështja është: Në se Buda dhe Niçja do të përballeshin, a do të jepnin të dy ndonjë argument që do t’i apelonte një dëgjuesi të pa anshëm? Nuk e kam  fjalën për argumente politikë. Ne mund t’i  marrim ata me mend  para të Plotfuqishmit, si në kapitullin e parë të librit të Xhobit, e që i ofrojnë  këshillë se  ç’lloj bote duhet të krijojë Ai. Çdo të thoshte secili? Buda do ta  hapte argumentin duke folur për lebrozët, të flakurit tej dhe  të  mjerët; të varfrit, që rropaten me  gjymtyrët  plot dhimbje  e që mezi e mbajnë shpirtin gjallë me  fare pak ushqim; të plagosurit në betejë, që vdesin në agoni të ngadaltë; jetimët, e keq trajtuar prej  rojtarësh të pa shpirt; e bile më të suksesshmit të ndjekur prej mendimit të dështimit e të vdekjes. Prej  gjithë kësaj  barre  dhimbjesh, do të thoshte ai,  duhet gjetur një rrugë shpëtimi, dhe shpëtimi mund të vij vetëm  nëpërmjet  dashurisë.

Niçja, të cilin mund ta frenojë vetëm i Plotfuqishmi për të mos ndërhyrë, do të shpërthejë kur t’i vijë radha: “Për atë qiell, o njeri,  ti duhet të mësosh të jesh prej një materiali më të fortë. Pse vështron  tërë frikë përreth ngaqë vuajnë njerëz të pa vlerë? Apo, lidhur me këtë,  nga që vuajnë  njerëz të mëdhenj? Njerëzit e vegjël  vuajnë  në mënyrë të vogël, njerëzit e mëdhenj vuajnë në mënyrë të madhe, dhe për vuajtjet  e mëdha nuk duhet ardhur keq, sepse ato janë fisnike. Ideali  juaj është një ideal  thjeshtësisht negativ, mungesa e vuajtjes, që mund të sigurohet plotësisht prej mos-ekzistencës. Unë, nga ana tjetër, kam ideale pozitivë: unë admiroj Alkibiadesin*, dhe  Perandorin Frederik II, dhe Napoleonin. Për  hir të të tillë njerëzve, ja vlen çdo lloj vuajtje. Unë të apeloj  Ty, o Zot,

si më të madhit prej artistëve krijues, mos i lër impulset e Tua artistike të deformohen prej llomotitjesh të degjeneruara e të frikësuara  të këtij psikopati të keq.”

*Alkibiades – gjeneral dhe  burrë shteti Athinas (450?-404 para Krishtit).

Buda, që kish mësuar në  Qiell tërë historinë pas vdekjes së tij, dhe kish zotëruar shkencën  duke  marrë kënaqësinë e dijes e dhimbjen  për përdorimin që njerëzit i kishin bërë asaj, përgjigjet me qetësi  qytetare: “Ju e keni gabim, Profesor Niçe, kur mendoni se ideali im është një ideal  thjesht negativ. Është e vërtetë që në ‘të përmbahet një element  negativ, mungesa e vuajtjes; po ai ka  si shtesë po aq  që është pozitive sa  ç’gjendet në doktrinën tuaj.  Ndonëse unë nuk kam ndonjë admirim  të veçantë për Alkibiadesin dhe Napoleonin, unë gjithashtu kam heronjtë e mi: pasardhësin tim  Jezu, sepse ai i tha  njerëzve të donin armiqtë e tyre; njerëzit që zbuluan si të zotërojnë forcat e natyrës dhe të sigurojnë ushqim me më pak punë; njerëzit e mjekësisë që kanë treguar si pakësohen sëmundjet; poetët, artistët dhe muzikantët që kanë  kapur impresione momentalë të bukurisë Hyjnore. Dashuria, dija dhe kënaqësia nga e bukura nuk janë  mohime; ato janë  mjaft  për të  mbushur jetët e njerëzve më të mëdhenj që kanë jetuar ndonjëherë.”“Sido qoftë,” përgjigjet Niçja, “bota juaj do të jetë boshe. Duhet të studiosh Heraklitin, veprat e të cilit janë ruajtur të plota në librarinë e qiellit. Dashuria juaj është keqardhje, që  është përftuar nga  dhimbja; e vërteta juaj, po të jeni të ndershëm, është  jo e këndshme, dhe mund të njihet vetëm nëpërmjet vuajtjes; dhe sa për  bukurinë, a ka gjë më të bukur se tigri që ja detyron madhështinë dhe shkëlqimin e vet egërsisë së tij? Jo, në se Zoti do të vendosë për botën tënde, kam frikë se ne të gjithë do të vdesim nga mërzia.”

“Ju ndoshta,” përgjigjet Buda, “nga që doni dhimbjen, dhe dashuria që keni për jetën është një mashtrim. Po ata që e duan jetën realisht, do të jenë të lumtur, me që askush nuk mund të jetë i lumtur në botë ashtu si është ajo.”

Sa për vete, unë  jam dakord me Budën që kam imagjinuar. Po nuk di  si ta provoj që ai ka të drejtë nëpërmjet ndonjë argumenti të tillë që mund të përdoret në  matematikë apo në një problem shkencor. Nuk e pëlqej Niçen sepse  atij i pëlqen  vrojtimi i dhimbjes, sepse ai e ngre  egoizmin e madh deri në një  detyrë, sepse njerëzit që  admiron më shumë  janë pushtuesit, lavdia e të cilëve  është zgjuarsia për t’i bërë njerëzit të vdesin. Por unë mendoj se argumenti  përfundimtar  kundër filozofisë së tij, si edhe kundër çdo etike të pakëndshme por përbrenda të qëndrueshme, konsiston jo në një  apel ndaj fakteve, po në një apel ndaj emocioneve. Niçja e urren dashurinë universale; unë e ndjej atë si  forcën motivuese për gjithçka që dua në këtë botë. Pasuesit e tij kanë pasur  fitoret e veta, por mund të shpresojmë se atyre po u vjen  fundi me të shpejtë.

Permalink Lini një Koment

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.